Derlemedir! Derleyen Çınar Çakmak
Önsöz ve Giriş
Afrika Boynuzu’nun kalbinde, Kızıldeniz ile Hint
Okyanusu’nun kesişim noktasında yer alan Somali, modern tarihin en uzun süreli
devlet inşası ve güvenlik krizlerinden birine sahne olmaktadır. 2026 yılı
itibarıyla Somali sahası yalnızca geleneksel bir terörle mücadele alanı
olmaktan çıkmıştır. Bölge artık küresel ve bölgesel güçlerin limanlar, askeri
üsler, enerji kaynakları ve uzay projeleri üzerinden rekabet ettiği çok
katmanlı bir jeopolitik düğüme dönüşmüştür.
Somali; dili, dini ve etnik kökeni bakımından Afrika
kıtasının en homojen toplumlarından birine sahiptir. Buna karşın ülke, 1991
yılında merkezi devlet otoritesinin çöküşünden bu yana kalıcı bir siyasi ve
askeri bütünlük tesis edememiştir. Nüfusun neredeyse tamamı Sünni İslam’ın
Şafii mezhebine mensup etnik Somalililerden oluşsa da toplumsal sadakat ve güç
paylaşımı ulus-devlet kurumları yerine köklü klan konfederasyonları üzerinden
şekillenmektedir. Bu sosyolojik zemin, sömürge dönemi sınır mirası ve dış
müdahalelerle birleştiğinde Somali’yi tek merkezli bir devletten ziyade çok
parçalı bir güçler dengesine dönüştürmüştür.
2026 yılı itibarıyla Somali coğrafyasındaki fiilî
otorite ve askeri kontrol dört ana idari merkezde toplanmış durumdadır.
Uluslararası tanınırlığa sahip Somali Federal Hükümeti (Mogadişu
ekseni), kendi düzenli ordusu ve kurumlarıyla fiilen bağımsız hareket eden Somaliland,
merkezi yönetimle bağlarını askıya alarak kendi liman gelirleri ve paramiliter
ordularıyla özerkliğini koruyan Puntland ile Kasım 2024 sonrası yaşanan
silahlı çatışmalarla Mogadişu’dan kopan Jubaland, sahada ayrı komuta
zincirlerine ve dış müttefiklik ağlarına sahip dört temel aktörü
oluşturmaktadır. Bu dört idari merkezin dışında, orta ve güney Somali’nin geniş
kırsal alanlarını kontrol eden Eş Şebab ile kuzeydoğudaki dağlık
hatlarda varlık gösteren IŞİD (Somali) ise güvenlik mimarisini tehdit
eden devlet dışı unsurlar olarak öne çıkmaktadır.
Bu çalışma, Somali’deki mevcut tabloyu yüzeysel siyasi
yorumların ötesine taşıyarak sahadaki fiilî askeri ve idari gerçeklikler
üzerinden analiz etmek amacıyla hazırlanmıştır. Çalışma boyunca dört ana gücün
ve eyalet düzeyindeki yerel kuvvetlerin (Darwish ve milis yapıları) tümen,
tugay ve tabur bazlı teşkilat şemaları, envanter kapasiteleri ve konuşlanma
bölgeleri ayrıntılı biçimde incelenmektedir. Bununla birlikte radikal
örgütlerin yapılanması, savunma bütçeleri, dış finansman modelleri ve Türkiye
başta olmak üzere uluslararası aktörlerin (AUSSOM, ABD, BAE, Mısır, İsrail vb.)
sahadaki misyonları karşılaştırmalı tablolar ve güncel kontrol haritalarıyla
ortaya konmaktadır.
Elinizdeki bu analizin temel amacı, Somali’nin neden
etnik ve dini homojenliğine rağmen siyasi ve askeri birliğini koruyamadığını
somut verilerle açıklamaktır. Çalışmanın son bölümünde bu parçalanmanın iç ve
dış nedenleri sentezlenmekte; kalıcı istikrar için anayasal uzlaşıya dayalı
siyasi/hukuki çözüm modelleri ile merkezi ordunun güçlendirilmesinin bu sürece
nasıl katkı sağlayabileceği tartışmaya açılmaktadır.
A-Somali Ulusal Ordusu Kara Kuvvetleri Yapılanması
Somali Kara Kuvvetleri teşkilatındaki tümen ve tugayların;
birlik sınıfları (piyade, komando, motorize/mekanize, paramiliter), bağlı tabur
sayıları ve konuşlandıkları bölgelere göre güncellenmiş yapısı aşağıda yer
almaktadır.
Somali Kara Kuvvetleri Birlik Sınıfları, Tabur Adetleri
ve Konuşlanma Tablosu
|
Tümen / Üst Komutanlık |
Bağlı Tugaylar |
Birlik Sınıfı / Tanımı |
Bağlı Tabur Adedi |
Konuşlu Olduğu Yer / Bölge |
|
12 Nisan
Tümeni |
1., 2.,
3., 4., 6. ve 7. Tugaylar |
Hafif
Piyade / Muhafız (Kısmen
eski milis/paramiliter kökenli birliklerden dönüştürülmüş düzenli piyade) |
Her
tugayda ortalama 3–4 tabur (Tümen genelinde ~18–20 tabur) |
Mogadişu
(Banaadir) ve Aşağı
Şabelle (Merke, Afgooye çevresi) |
|
21. Tümen |
13. Tugay ve bölge tugayları |
Hafif
Piyade (Yerel
milis/paramiliter grupların entegrasyonuyla kurulan bölgesel piyade) |
Tugay
başına 3–4 tabur |
Galmudug
Eyaleti (Dhusamareb
karargâh merkezi ve çevresi) |
|
26. Tümen (26.
Ordu Komutanlığı) |
Yeniden
teşkilatlandırılan çekirdek birlikler ve entegre yerel tugaylar |
Hafif
Piyade / Bölgesel Savunma (Yerel SSC-Khatumo
milislerinin federal orduya entegrasyonuyla yeniden kurulan komutanlık) |
Kurulum
aşamasında (Yerel savunma taburları entegre edilmektedir) |
Kuzeydoğu
Eyaleti (NES) (Laascaanood merkezli Sool ve Cayn sınır hattı) |
|
27. Tümen |
5. Tugay,
29. Tugay |
Hafif
Piyade (Eski
yerel/paramiliter güçlerden entegre bölgesel piyade) |
Tugay
başına 3–4 tabur |
Hirshabelle
Eyaleti (Jowhar
ve Beledweyne hatları) |
|
43. Tümen (Kâğıt üzerinde SNA kadrosunda
yer alsa da Aralık 2024 kopuşu sonrası birliklerin büyük bölümü fiilen
Jubaland komutasına geçmiştir ) |
11. Tugay |
Hafif
Piyade (Bölgesel
savunma piyadesi) |
Tugay
başına 3–4 tabur |
Jubaland
Eyaleti (Kismayo
ve Aşağı Juba hattı) |
|
60. Tümen |
8. Tugay,
9. Tugay |
Hafif
Piyade (Bölgesel
piyade) |
Tugay
başına 3–4 tabur |
Güney Batı
Eyaleti (Baidoa
karargâh merkezi ve Bay/Bakool bölgeleri) |
|
1. Gorgor
Tümeni |
17., 18.,
19., 20., 21. ve 22. Gorgor Tugayları |
Komando /
Motorize Taarruz (MRAP/Kirpi
zırhlı araçlarıyla destekli, mekanize olmayan motorize komando gücü) |
Tugay
başına 3–4 komando taburu (Tümen genelinde ~18–20 tabur) |
Merkez üs Mogadişu
(TURKSOM); harekât bölgesine göre Orta/Aşağı Şabelle, Galmudug ve
Hirshabelle cepheleri |
|
Doğrudan
Genelkurmay (Tümene
bağlı değil) |
16. Danab
Tugayı |
Özel
Kuvvetler / Komando (Hava
indirme ve zırhlı araç destekli hafif piyade özel harekât birliği) |
4–5 özel
harekât taburu |
Merkez üs Baledogle
Hava Üssü (Aşağı Şabelle); nokta operasyonları için ülke geneli |
Birlik Tanımlarına İlişkin Teknik Açıklamalar
·
Mekanize ve zırhlı birlik durumu: Somali Kara Kuvvetleri envanterinde büyük ölçekli
paletli zırhlı muharebe araçları bulunmadığı için orduda klasik anlamda
bağımsız bir mekanize tümen veya tugay yapısı yoktur. Ancak Şubat
2026'da Türkiye'den sevk edilen 10–15 adet modernize M48 ve M60 Patton ana
muharebe tankı ile ordu, 1991 sonrası ilk kez paletli zırhlı ateş gücüne
kavuşmuştur. Bu tanklar ve Kirpi ile Puma gibi mayına dayanıklı tekerlekli
araçlar (MRAP), ayrı bir mekanize tümen oluşturmak yerine ağırlıklı olarak 1.
Gorgor Tümeni bünyesindeki komando tugaylarına ve kritik üs savunmasına
ateş ve zırh desteği sağlamak amacıyla kullanılmaktadır.
·
Paramiliter unsurların yeri: Bölgesel tümenlerin (21., 27., 43. ve 60. Tümenler)
bünyesindeki piyade tugaylarının büyük bölümü, geçmişte federal eyaletlerde
faaliyet gösteren yerel klan milisleri ve paramiliter unsurların düzenli orduya
entegre edilmesiyle oluşturulmuştur. Bunun dışındaki resmi paramiliter yapılar
(örneğin Macawisley yerel halk milisleri ve Darwish eyalet polis
güçleri) kara kuvvetlerinin resmi tümen kadrosunda yer almaz, sahada orduya
destek verir.
·
Tabur adetlerindeki değişkenlik: Standart bir Somali tugayı doktrinel olarak 3 ila
4 taburdan oluşmaktadır. Ancak sahadaki personel mevcudu ve güvenlik
ihtiyaçlarına göre bazı bölgesel tugaylarda tabur sayısı 2'ye düşebilmekte,
merkezi komando tugaylarında ise 4'e ulaşmaktadır.
·
26. Tümen'in yeniden teşkilatlandırılması: Uzun yıllar yalnızca kâğıt üzerinde
kuzey sektörünü temsil eden idari bir kadro olarak kalan 26. Tümen,
SSC-Khatumo'nun Temmuz 2025'te Kuzeydoğu Eyaleti (NES) adıyla federal
statü kazanmasının ardından sahada yeniden aktifleştirilmiştir. Başbakan Hamza
Abdi Barre'nin Ağustos 2026'daki Laascaanood ziyareti ve federal entegrasyon
adımları kapsamında bölgedeki yerel Dhulbahante savunma birlikleri 26. Ordu
Komutanlığı çekirdeği altında düzenli ordu yapısına dahil edilmeye
başlanmıştır.
B-Puntland Savunma ve Güvenlik Kuvvetleri Yapılanması
Puntland Güvenlik Güçleri, Somali Federal Hükümeti'nin
merkezi komutasından büyük ölçüde özerk hareket eden ve bölgesel savunma ile
terörle mücadeleden sorumlu karma bir askeri-paramiliter yapıya sahiptir.
Merkezi ordudaki gibi klasik tümen-tugay numaralandırmasından ziyade, görev
alanlarına ve finansman kaynaklarına göre ayrışan özel birlikler ve bölgesel
alay/tabur sistemine dayanır.
|
Üst Komutanlık / Ana Kuvvet |
Bağlı Alt Birimler ve Yapı |
Birlik Sınıfı / Tanımı |
Bağlı Tabur / Birim Adedi |
Konuşlu Olduğu Yer / Bölge |
|
Puntland
Darwish Kuvvetleri (Puntland
Darwish Force - PDF) |
Bölgesel
Savunma Alayları ve Sektör Birlikleri (Sanaag, Sool, Bari, Nugal, Mudug
sektörleri) |
Hafif
Piyade / Paramiliter Bölgesel Ordu (Kısmen T-54/55 tank ve ZPT destekli bölgesel
savunma gücü) |
Yaklaşık 15–20
tabur (Toplam ~10.000–15.000 personel) |
Garowe (Ana Karargâh), Galkayo,
Bari ve Sool/Sanaag sınır hatları |
|
Puntland
Deniz Polis Gücü (Puntland
Maritime Police Force - PMPF) |
Hızlı
Müdahale Birlikleri ve Kara/Kıyı Devriye Taburları |
Paramiliter
Deniz Piyadesi / Terörle Mücadele (BAE destekli, kara operasyonlarında da aktif
seçkin güç) |
6–8 tabur (Toplam ~4.800–5.000 personel) |
Bandar
Siyada (Karargâh),
Qaw Üssü, Bosaso ve Cal Miskaad Dağları |
|
Puntland
Güvenlik Gücü (Puntland
Security Force - PSF) |
Özel
Harekât ve İstihbarat Destekli Darbe Taburları |
Özel
Kuvvetler / Komando (Eski
CIA/ABD destekli; 2024–2026 döneminde merkezi orduya entegrasyon ve iç
ayrışma yaşamıştır) |
3–4 özel
harekât taburu |
Bosaso (Ana Üs) ve Galkayo
hattı (2026 itibarıyla bir kısmı Sool cephesine kaydırılmıştır) |
|
Puntland
Polis Özel Koruma Birimi (SPU - Special Protection Unit) |
VIP ve
Kritik Tesis Koruma Bölükleri |
Paramiliter
Koruma / İç Güvenlik |
3–4 koruma
taburu/bölüğü |
Garowe, Bosaso ve Galkayo
şehir merkezleri |
|
Klan ve
Yerel Savunma Milisleri (Ma'awisley benzeri yerel güçler) |
Bölgesel
Kabile Taburları |
Gönüllü
Paramiliter Milis (Operasyon
dönemlerinde Puntland Savunma Kuvvetleri çatısına katılır) |
Operasyona
göre değişen sayıda düzensiz birlik |
Bari
kırsalı, Golis
Dağları ve Mudug |
·
Tümen yapısının bulunmaması: Somali Ulusal Ordusu'nun aksine Puntland'da 12. veya
21. Tümen gibi numaralandırılmış piyade tümenleri yoktur. Bunun yerine
kuvvetler; ana kara gücü olan Puntland Darwish Kuvvetleri, BAE tarafından eğitilip finanse
edilen Puntland
Deniz Polis Gücü ve doğrudan
terörle mücadeleye odaklanan Puntland Güvenlik Gücü olarak üç ana sütuna ayrılır.
·
Mekanize ve ağır silah kapasitesi: Merkezi Somali ordusunun aksine Puntland Darwish
Kuvvetleri envanterinde az sayıda T-54/55 ana muharebe tankı, BTR-60
zırhlı personel taşıyıcılar ve BM-21 Grad çok namlulu roketatarlar
bulunur. Ancak bu araçlar bağımsız bir mekanize tümen/tugay oluşturmak yerine
piyade birliklerine ateş desteği sağlayan küçük zırhlı müfrezeler halinde
kullanılır.
·
PSF'nin 2024–2026 dönüşümü: Uzun yıllar ABD özel kuvvetleriyle çalışan Puntland Güvenlik Gücü (PSF), Mogadişu merkezi yönetimi ile
Puntland eyalet yönetimi arasındaki yetki krizi nedeniyle bölünmüştür. 2026
yılı itibarıyla PSF'nin merkezi hükümete bağlı kalan unsurları Sool cephesi
gibi bölgelere kaydırılırken, eyalet içindeki IŞİD (Cal Miskaad dağları)
operasyonlarının ana yükünü PMPF ve Darwish Kuvvetleri üstlenmiştir.
C-Somaliland Ulusal Ordusu Yapılanması
Somaliland Ulusal Ordusu, uluslararası tanınırlığı
bulunmayan Somaliland Cumhuriyeti bünyesinde yaklaşık 12.500 aktif personele
sahip merkezi bir kara gücüdür. Mogadişu ve Puntland'ın aksine, Birjeex (Hargeisa) Ana Karargâhı üzerinden yönetilen daha oturmuş
tümen, tugay ve ağır silah birliklerinden oluşur.
Somaliland Kara Kuvvetleri Tümen, Tugay ve Birlik
Yapılanması
|
Tümen / Üst Komutanlık |
Bağlı Tugaylar ve Ana Birlikler |
Birlik Sınıfı / Tanımı |
Bağlı Tabur Adedi |
Konuşlu Olduğu Yer / Bölge |
|
31. Tümen (Qeybta 31aad) |
31. Piyade
Tugayı, Mekanize
Tugay, Tank Tugayı, Komando Alayı (Ciidamada Kamaandowsta),
Özel İhtisas Piyade Taburu |
Hafif
Piyade, Mekanize, Zırhlı ve Komando (Ordunun en donanımlı merkez tümeni) |
Tugay
başına ortalama 3–4 tabur (Tümen genelinde ~12–15 tabur) |
Hargeisa (Başkent ve Maroodi Jeex
bölgesi) |
|
12. Tümen (Qeybta 12aad) |
12. Piyade
Tugayı, Sahra
Topçu Kolordusu/Birliği (Xeerada Gaaska), Mekanize Tabur |
Hafif
Piyade, Topçu ve Mekanize (Orta sektör savunma ve ateş destek merkezi) |
Tugay
başına 3 tabur (Artı bağımsız mekanize ve topçu taburları) |
Burco (Togdheer bölgesi) |
|
3. Tümen (Qeybta 3aad) |
3. Piyade
Tugayı, Komando
Alayı, Mekanize Tabur |
Hafif
Piyade, Komando ve Mekanize (Kuzeydoğu sınır savunma hattı) |
Tugay
başına 3 tabur (Artı komando ve mekanize taburları) |
Ceerigaabo
(Erigavo) (Sanaag
bölgesi) |
|
7. Tümen (Qeybta 7aad) |
Doğu
Cephesi Piyade Tugayları (Taliska Guud Ee Aaga Bari) |
Hafif
Piyade ve Mekanize Destekli Savunma (2023 Las Anod çatışmaları sonrası yeniden
konuşlandırılan doğu gücü) |
3–4 tabur |
Oog ve
Sool Batı Hattı (Eski
karargâhı Laascaanood / Goojacade) |
|
Batı Sektörü
Birlikleri (Borama
/ Awdal Hattı) |
Bölgesel
Piyade Tugayları (Doktrinel olarak 3 hafif piyade tugayı standardı) |
Hafif
Piyade / Sınır Savunma |
3 tabur |
Borama ve Cibuti / Etiyopya Sınır
Hattı (Awdal bölgesi) |
|
Paramiliter
ve İç Güvenlik Güçleri |
Somaliland
Polis Özel Harekâtı (RRU - Rapid Response Unit) ve Sınır Muhafızları |
Paramiliter
/ Terörle Mücadele (İngiltere
destekli kurulan hızlı müdahale gücü) |
4–5
operasyonel birlik/tabur |
Hargeisa, Berbera ve kritik tesis
çevreleri |
·
Mekanize ve tank birliklerinin durumu: Merkezi Somali ordusunun aksine Somaliland, 1991'de
Siad Barre ordusundan devraldığı Sovyet yapımı T-55 tankları, Fiat
6614/6616 zırhlı araçları ve BM-21 Grad roketatarlarıyla gerçek
anlamda Tank Tugayı, Mekanize Tugay ve Sahra Topçu
birliklerine sahiptir.
·
Doktrinel tümen standardı: IISS ve askeri denge raporlarına göre standart bir Somaliland tümeni
kâğıt üzerinde 3 hafif piyade tugayından oluşmaktadır. Ancak ağır
silahların (tank, mekanize ve topçu unsurlarının) büyük bölümü başkent Hargeisa
(31. Tümen) ve stratejik kavşak Burco (12. Tümen) hatlarında
toplanmıştır.
·
Paramiliter ayrımı: Somaliland'da klan milisleri 1990'larda büyük ölçüde düzenli orduya
entegre edildiği için Puntland veya güney Somali'deki gibi bağımsız klan
orduları bulunmaz. Paramiliter görevler doğrudan İçişleri/Savunma
koordinasyonundaki RRU (Hızlı Müdahale Birimi) ve Sahil Güvenlik (Berbera merkezli) tarafından
yürütülür.
D-Jubaland Askeri Savunma ve Güvenlik Kuvvetleri Yapılanması
Jubaland Güvenlik ve Savunma Kuvvetleri, Kismayo merkezli bölgesel yönetim
tarafından doğrudan Başkan Ahmed Madobe komutasında teşkilatlandırılan
ve federal eyaletler arasındaki en güçlü ve özerk askeri-paramiliter yapıya
sahip güvenlik mimarisidir. Merkezi Somali ordusundaki gibi klasik numaralandırılmış
tümen sisteminden ziyade, görev alanlarına, özel harekât/istihbarat
kapasitelerine ve yerel klan dengelerine göre ayrışan dört ana sütun üzerine
kuruludur.
|
Üst Komutanlık / Ana Kuvvet |
Bağlı Alt Birimler ve Yapı |
Birlik Sınıfı / Tanımı |
Bağlı Tabur / Birim Adedi |
Konuşlu Olduğu Yer / Bölge |
|
Jubaland
Darwish Kuvvetleri (Jubaland Darawish Force) |
Bölgesel
Sektör Alayları ve Sınır Savunma Taburları (Aşağı Juba ve Gedo sektörleri) |
Paramiliter
Hafif Piyade / Bölgesel Ordu (Ağır makineli tüfekli pikaplar -technical-,
havan ve ZPT destekli ana kara gücü) |
Yaklaşık 10–12
tabur (Toplam ~4.500–6.000 personel) |
Kismayo (Ana Karargâh), Afmadow
(Ana harekât üssü), Ras Kamboni, Dhobley ve Doolow/Beled
Hawo |
|
Jubaland
Özel Harekât / Darbe Birlikleri (Birjeex, Hanqadh, Abris) |
Hızlı
Müdahale ve Taarruz Taburları |
Seçkin
Komando / Hızlı Müdahale (Eş Şebab'a karşı baskın ve yüksek yoğunluklu cephe çatışmaları için
eğitilmiş seçkin birlikler) |
3–4 özel
harekât taburu |
Kismayo, Bar-Sanguni cephesi, Buulo
Haji ve Kulbiyow hattı |
|
Jubaland
İstihbarat ve Güvenlik Teşkilatı (JISA) |
İstihbarat
Operasyon Timleri ve Terörle Mücadele Birimleri |
İstihbarat
ve Özel Güvenlik (2013'te
kurulan, 2025'te Kismayo'da yeni modern karargâhı açılan istihbarat destekli
operasyon gücü) |
3–4 operasyonel
birim/tabur |
Kismayo (Merkez Karargâh), Badhaadhe,
Afmadow ve sınır kapıları |
|
Jubaland
Başkanlık Muhafızları (Presidential Guard) |
Yakın
Koruma ve Stratejik Tesis Taburları |
Muhafız /
Özel Koruma (Kismayo
Limanı, havalimanı ve başkanlık yerleşkesini koruyan en sadık birlik) |
2–3
muhafız taburu |
Kismayo şehir merkezi, Kismayo Limanı
ve Kismayo Havalimanı |
|
Jubaland
Polis ve Deniz Polisi Birimleri |
Eyalet
Polis Teşkilatı ve Kıyı Devriye Birlikleri |
İç
Güvenlik ve Kıyı Koruma (Şehir içi asayiş ve Kismayo kıyı şeridi güvenliği) |
İlçe bazlı
polis karakolları ve kıyı müfrezeleri |
Kismayo, Dhobley, Afmadow
ve Doolow merkezleri |
|
Eski
Federal / Yerel Entegre Güçler (Gedo Birlikleri) |
43.
Tümen'den kopan yerel birlikler ve Abdirashid Janan milisleri |
Yerel Piyade
/ Sınır Milisi (Ekim
2026'da Beled Hawo'da Jubaland komutasına devredilen yerel güçler) |
4–5 yerel
tabur |
Beled Hawo, Doolow ve Luuq
hattı (Gedo bölgesi) |
·
43. Tümen kadrosunun fiilî dönüşümü: Kâğıt üzerinde Mogadişu'daki Somali Ulusal Ordusu'na
bağlı görünen 43. Tümen birliklerinin büyük bölümü, klan bağları
(ağırlıklı olarak Ogaden ve Marehan alt klanları) ve Aralık 2024'teki kopuş
nedeniyle fiilen Jubaland Darwish Kuvvetleri çatısı altına entegre olmuştur.
Komuta kademesi doğrudan Kismayo'ya bağlıdır.
·
Özel isimlendirilmiş seçkin birlikler (Birjeex, Hanqadh, Abris): Puntland'daki PMPF ve PSF'ye benzer
şekilde Jubaland yönetimi de düzenli Darwish piyadelerinin dışında Birjeex,
Hanqadh ve Abris adlarıyla anılan yüksek hareket kabiliyetine
sahip özel taarruz birlikleri oluşturmuştur. Bu birlikler Ras Kamboni Muharebesi ve Aşağı Juba'daki Eş Şebab
temizlik operasyonlarında öncü rol oynamaktadır.
·
JISA'nın operasyonel kapasitesi: Jubaland
İstihbarat ve Güvenlik Teşkilatı (JISA), klasik bir istihbarat servisinin ötesinde doğrudan
kırsal arama-tarama ve hücre çökertme operasyonları yürüten silahlı operasyon
timlerine sahiptir. Finansmanı büyük ölçüde Kismayo Limanı ve yerel vergi
gelirleriyle sağlanmaktadır.
·
Gedo bölgesindeki 2026 genişlemesi: WardheerNews aktarımına göre Ekim 2026'da eski
federal güvenlik yetkilisi Abdirashid Janan'a bağlı silahlı güçlerin Kenya
sınırındaki Beled Hawo'da barışçıl şekilde Jubaland yönetimine
katılmasıyla, Kismayo'nun Gedo sınır hattındaki askeri kontrolü belirgin biçimde
güçlenmiştir.
E-Federal Eyaletlerin Darwish ve Yerel Güvenlik Yapılanması
Darwish güçleri, Somali'nin federal eyaletlerinde (Jubaland, Güney
Batı, Galmudug ve Hirshabelle) görev yapan, klasik sivil polis ile düzenli ordu
arasında konumlanmış paramiliter eyalet güvenlik kuvvetleridir. Kağıt
üzerinde eyalet polis teşkilatlarına bağlı görünmekle birlikte sahada ağır
makineli tüfekli pikaplar (technical) kullanan, yerel klan dokusuna dayalı
hafif piyade birlikleri gibi hareket ederler.
|
Eyalet / Yönetim |
Kuvvet Adı ve Statüsü |
Birlik Sınıfı ve Kapasitesi |
Konuşlanma ve Karargâh |
Siyasi ve Operasyonel Konumu |
|
Jubaland
Eyaleti |
Jubaland
Darwish Gücü (Jubaland Darwish Force) |
Paramiliter
Hafif Piyade / Sınır Gücü (Eyaletler arasındaki en güçlü ve en özerk Darwish ordusu;
~4.000–6.000 personel) |
Kismayo (Karargâh), Afmadow
(Ana üs), Ras Kamboni ve Gedo hattı. |
Başkan
Ahmed Madobe'nin eski Ras Kamboni Hareketi milislerinden evrilmiştir.
Kenya ve Etiyopya ile yakın çalışır; 2024 sonunda Ras Kamboni ve Dolow'da merkezi
orduyla doğrudan çatışmıştır. |
|
Güney Batı
Eyaleti (South
West State) |
Güney Batı
Darwish Gücü (Daraawiish Force) |
Paramiliter
Polis / Hızlı Müdahale (İngiltere, AB ve UNSOM destekli eğitilen bölge koruma birliği) |
Baidoa (Karargâh), Hudur, Wajid
ve Barawe kasabaları. |
Eş Şebab
kuşatması altındaki kasabaların ikmal hatlarını tutar. Uzun süre Mogadişu ile
uyumlu hareket etmesine karşın 2026 ortasındaki anayasa ve seçim krizi
sonrası muhalefet bloğuna yaklaşarak merkezi güçlerle çatışma yaşamıştır. |
|
Galmudug
Eyaleti |
Galmudug
Darwish Polisi ve Yerel
Milisler |
Paramiliter
Stabilizasyon Polisi (Kurtarılan bölgeleri elde tutma birliği) |
Dhusamareb (Karargâh), Galkayo
ve güney Mudug kırsalı. |
Merkezi
ordu ve yerel Macawisley halk milisleriyle ortak operasyonlara
katılır. Yapısı büyük ölçüde yerel alt klan dengelerine dayanır. |
|
Hirshabelle
Eyaleti |
Sınırlı
Eyalet Polisi / Federal Darwish Desteği |
Yerel
Güvenlik ve Halk Milisleri (Kurumsal eyalet Darwish kapasitesi en zayıf
bölgedir) |
Jowhar ve Beledweyne çevresi. |
Kurumsal
eyalet Darwish birlikleri yerine sahadaki ana güvenlik yükünü Mogadişu'dan
gönderilen Federal Darwish Polisi ile yerel Macawisley
milisleri üstlenir. |
·
Federal Darwish ile Eyalet Darwish farkı: Somali güvenlik mimarisinde iki ayrı Darwish yapısı
bulunur. Mogadişu'daki Somali Polis Teşkilatı bünyesindeki Federal Darwish,
ordunun Eş Şebab'tan temizlediği yerlerde sivil polise geçişi sağlamak üzere AB
ve BM desteğiyle eğitilen merkezi birliktir. Eyalet Darwish güçleri ise
doğrudan ilgili eyalet başkanlarının komutasında görev yapar.
·
Jubaland'ın askeri özerkliği: Jubaland Darwish Gücü, diğer eyaletlerdeki polis tabanlı
Darwish birliklerinden farklı olarak fiilî bir eyalet ordusu niteliğindedir.
Kismayo Limanı gelirleri ve bölgesel dış ortaklıklar sayesinde Mogadişu'nun
askeri müdahalelerine direnebilecek ateş gücüne sahiptir.
·
Uluslararası fon kısıtları: IPI Global
Observatory
analizlerinde de vurgulandığı üzere, yerel halkla aynı klandan olmaları
nedeniyle Eş Şebab'a karşı bölgedeki coğrafyaya en hakim güçler eyalet Darwish
birlikleridir. Ancak Mogadişu ile eyaletler arasındaki siyasi güvensizlik
nedeniyle ağır silah ve bütçe destekleri çoğu zaman kısıtlı tutulmaktadır.
Federal eyaletlerin Darwish ve yerel güvenlik güçleri, hukuken kendi eyalet yönetimleri
bünyesindeki İçişleri veya Güvenlik Bakanlıklarına bağlıdır. Ancak 2026 yılı
itibarıyla Somali'de derinleşen anayasa krizi ve yabancı ortaklık rekabeti
nedeniyle bu birlikler sahada iki karşıt blok halinde hareket
etmektedir.
|
Birlik / Eyalet Gücü |
Doğrudan Bağlı Olduğu Makam |
Sahada Birlikte Hareket Ettiği Güçler |
Karşıt Olduğu / Çatıştığı Blok |
|
Jubaland
Darwish Gücü |
Jubaland
Başkanı Ahmed Madobe (Kismayo Yönetimi) |
Puntland
güçleri (siyasi/askeri
ittifak), BAE (Kismayo liman/güvenlik desteği), Kenya
(KDF) ve sınır hattında Etiyopya unsurları. |
Mogadişu
Merkezi Hükümeti (SNA) ile doğrudan çatışma halindedir. |
|
Güney Batı
Darwish Gücü |
Güney Batı
Eyalet Yönetimi (Baidoa) |
2026
ortasındaki kriz sonrası eyalet lideri Abdiaziz Laftagareen muhalefet
bloğuna katılmıştır. Yerel birlikler Laftagareen milisleri ve Etiyopya
birlikleriyle hareket eder. |
Baidoa
çevresinde Mogadişu hükümet güçleri (SNA) ile şiddetli çatışmalar
yaşamıştır. |
|
Galmudug
Darwish Polisi |
Galmudug
Başkanı Ahmed Abdi Karie (Qoorqoor) |
Somali
Ulusal Ordusu (SNA), 1.
Gorgor Tümeni ve yerel Macawisley halk milisleri. |
Eş Şebab örgütü (Mogadişu ile tam
uyumlu hareket eder). |
|
Hirshabelle
Yerel Güçleri ve Federal Darwish |
Hirshabelle
Yönetimi ve Mogadişu
Federal Polis Komutanlığı |
Somali
Ulusal Ordusu (SNA), Gorgor/Danab
tugayları ve Macawisley milisleri. |
Eş Şebab örgütü (Tamamen merkezi
hükümet safındadır). |
·
Merkezi Hükümet Ekseni (Mogadişu – Galmudug – Hirshabelle): Cumhurbaşkanı Hasan Şeyh Mahmud
yönetimine bağlı Somali Ulusal Ordusu (SNA), Gorgor tugayları ve Haramcad
özel polis birlikleri; orta Somali'de Galmudug ve Hirshabelle
eyalet güçleriyle tam entegre şekilde Eş Şebab'a karşı savaşmaktadır.
·
Muhalif Eyaletler Ekseni (Jubaland – Puntland – Güney Batı): Chatham
House 2026 raporuna
göre görev süresini uzatan anayasa değişiklikleri ve tek taraflı seçim
takvimine karşı birleşen Puntland, Jubaland ve Güney Batı
(Laftagareen) liderlikleri ortak bir muhalefet cephesi kurmuştur. Bu bloğun
silahlı kanadını oluşturan Jubaland Darwish güçleri ve Baidoa'daki
yerel savaşçılar, sahada Mogadişu'dan gönderilen federal ordu birlikleriyle
çatışmaya girmektedir.
· Dış ortakların rolü: Hiiraan Online aktarımına göre Mogadişu yönetimi, Birleşik Arap Emirlikleri'ni (BAE) Kismayo, Bosaso ve Berbera limanları üzerinden muhalif bölgesel güçlere finansman ve güvenlik desteği sağlamakla suçlamaktadır. Sınır hatlarında ise Kenya (Jubaland'da) ve Etiyopya (Güney Batı/Gedo'da) yerel eyalet yönetimleriyle doğrudan güvenlik koordinasyonu yürütmektedir.
F-Eş Şebab ve IŞİD (Somali) Askeri Yapılanma Karşılaştırması
Somali
sahasındaki iki ana radikal silahlı örgüt olan Eş Şebab (El-Kaide bağlantılı)
ve IŞİD - Somali Vilayeti (ISS), hem üslendikleri coğrafya hem
de askeri yapılanma modelleri bakımından birbirinden tamamen farklı iki terör
organizasyonudur. Eş Şebab, orta ve güney Somali'nin yaklaşık %30'unu
doğrudan yöneten gölge devlet bürokrasisine ve 7.000 ila 12.000
savaşçıya sahip hibrit bir gerilla/konvansiyonel ordu iken; IŞİD-Somali,
kuzeydoğudaki Puntland'ın Cal Miskaad dağlarında üslenen,
yabancı savaşçı ağırlıklı ve küresel IŞİD ağının finans/lojistik üssü olarak
çalışan 500 ila 800 kişilik bir dağ gerilla yapısıdır.
|
Kriter |
Eş
Şebab (Harakat eş-Şebab el-Mücahidin) |
IŞİD
– Somali Vilayeti (Abnaa ul-Calipha / ISS) |
|
Küresel
Bağlantı ve Liderlik |
El-Kaide
Doğu Afrika kolu. Emiri Ahmed Diriye (Ebu Ubeyde); ana
karargâhı Orta Juba'daki Jilib kentidir. |
IŞİD
merkezi ağına bağlıdır. Küresel finans ofisi (El-Kerrar) lideri Abdülkadir
Mumin ve saha emiri Abdirahman Fahiye öne çıkar. |
|
Tahmini
Savaşçı Mevcudu |
7.000
– 12.000 aktif savaşçı (BM ve ABD istihbarat
tahminleri; yerel milislerle 15.000'e ulaşır). |
300
– 800 aktif savaşçı (2025–2026 Puntland
operasyonlarında ağır kayıp vermiş, çoğu yabancı uyrukludur). |
|
Ana
Hâkimiyet Bölgesi |
Orta
Juba (tamamı), Aşağı Juba, Bay,
Bakool, Hiran ve Orta Şabelle
kırsalı. |
Puntland
(Bari bölgesi) içindeki Cal Miskaad
ve Golis dağlık mağara sistemleri. |
|
Askeri
Teşkilat Yapısı |
Bakanlık benzeri daireler (Makhtab) ile Cephe
Ordusu (Jabhat), İstihbarat (Amniyat) ve Asayiş
Polisi (Hisbah) olarak üç ana kola ayrılır. |
Merkezi dağ hücreleri, dış finans/lojistik transfer
timleri ve suikast/bombalama mangaları şeklinde küçük ve
gizli hücreler halinde örgütlenir. |
Eş Şebab, en üstte Ahmed Diriye
başkanlığındaki 7–14 kişilik Yürütme Konseyi (Tanfid) ve
danışma meclisi (Şura) tarafından yönetilir. Örgütün sahadaki
askeri gücü üç temel sütun üzerine kuruludur:
·
Jabhat
(Ana Cephe Ordusu / Jeysh al-Usra): Örgütün düzenli
muharip kanadıdır. Eyalet valileri (Waali) komutasında bölgesel tugaylara ayrılır.
Hükümet üslerine yönelik baskınlarda önce bomba yüklü araçlarla (VBIED) savunma
hatlarını yarar, ardından ağır makineli tüfekli pikaplar, havanlar ve ele
geçirilmiş zırhlı araçlarla konvansiyonel piyade hücumu düzenler.
·
Amniyat
(Gizli İstihbarat ve Özel Harekât Servisi): Grey
Dynamics analizine göre doğrudan emire bağlı çalışan 500–1.000 kişilik en seçkin ve
tehlikeli birimdir. Somali ordusu ve istihbaratı (NISA) içine sızma, üst düzey
suikastlar, intihar saldırıları (Istishhadiyin)
ve Mogadişu dahil ülke genelinde aylık yaklaşık 15 milyon dolarlık haraç/vergi
toplama operasyonlarını yürütür.
·
Jeysh
al-Hisbah (İç Güvenlik ve Şeriat Polisi): Örgütün kontrol
ettiği köy ve kasabalarda (örneğin Jilib ve Bu'aale) asayişi sağlayan, kendi
mahkemelerinin (Garsoor)
kararlarını uygulayan ve halk üzerindeki denetimi sürdüren iç güvenlik
birimidir.
·
2025–2026
Taktik Değişimi: International
Crisis Group 2026 raporuna göre Eş Şebab, Yemen'deki Husilerle kurduğu
silah/teknoloji transferi ağını derinleştirmiş, cephe komutanlarını yenilemiş
ve vur-kaç taktiği yerine Adan
Yabal ile Orta Şabelle hattında ele
geçirdiği kasabaları kalıcı olarak elde tutma stratejisine geçmiştir.
2. IŞİD – Somali Vilayeti'nin (ISS) Askeri
Yapılanması
Ekim 2015'te Eş Şebab'dan ayrılan Abdülkadir
Mumin tarafından kurulan örgüt, güneydeki Eş Şebab'ın aksine geniş
şehirleri yönetmek yerine sarp dağlarda gizlenmeye ve küresel finans ağına
odaklanmıştır:
·
Yabancı
Savaşçı Ağı: BBC 2026
ve France
24
saha raporlarına göre Cal Miskaad dağlarındaki savaşçıların çoğunluğunu Etiyopya, Yemen, Suriye, Tanzanya, Fas
ve Orta Doğu ülkelerinden gelen yabancı militanlar oluşturmaktadır.
·
El-Kerrar
Ofisi (Küresel Finans ve Lojistik Merkezi): IDSA
2026 değerlendirmesine göre ISS, askeri boyutunun ötesinde
IŞİD'in Doğu Afrika, Orta Afrika (Kongo/Mozambik) ve Güney Afrika kollarına
para, silah ve kripto/havale transferi sağlayan bölgesel komuta merkezidir.
Finansmanını Bosaso liman tüccarlarından topladığı haraçlar ve Cal Miskaad
dağlarındaki yasadışı
altın madenciliğinden sağlamaktadır.
· Hilaac Operasyonu Sonrası Durum (2025–2026): Puntland Güvenlik Güçlerinin (PMPF ve Darwish) ABD hava desteğiyle yürüttüğü Hilaac Operasyonu kapsamında mağara üsleri basılmış, VOA ve Puntland kaynaklarına göre yüzlerce yabancı savaşçı etkisiz hale getirilmiştir. Örgütün toprak kontrolü büyük ölçüde daraltılmış olsa da dağlık vadilerdeki gizli hücreler ve suikast timleri varlığını sürdürmektedir.
G-Savunma Bütçeleri ve
Finansman Yapısı Karşılaştırması
Somali
Federal Hükümeti, Puntland, Somaliland
ve Jubaland; savunma finansmanı açısından birbirinden farklı
dört ekonomik modele dayanmaktadır. Somali, yaklaşık 185
milyon USD'lik resmi savunma bütçesine karşın gerçekte uluslararası
ortakların ödediği 1 milyar USD'yi aşan bütçe dışı bir
güvenlik ekosistemine bağımlıdır. Somaliland, uluslararası
tanınırlığı olmadığı için kendi iç gelirlerinin yaklaşık %46,6'sını
güvenliğe ayıran öz kaynak odaklı bir bütçe yürütürken; Puntland,
BAE'nin doğrudan birlik bazlı finansmanı ile küçülen yerel bütçe arasında
sıkışmış bir tablo sergiler. Jubaland ise Somali Araştırmacılar Derneği (SRA) 2026
verilerine göre 69,1 milyon USD'lik mütevazı toplam bütçesine
rağmen Kismayo Limanı gümrük gelirleri ve sınır ticaretine
dayanan kompakt bir yerel finansman modeliyle kendi güvenlik güçlerini ayakta
tutmaktadır.
|
Finansman
Kriteri |
Somali
Federal Hükümeti (SNA) |
Puntland
Yönetimi |
Somaliland
Cumhuriyeti |
Jubaland
Yönetimi |
|
Toplam
Yönetim Bütçesi (2026) |
~1,37 milyar USD |
315,8 milyon USD (2025'te 466,8 milyon USD iken
%32,4 daraldı) |
~459 – 565 milyon USD (SLSh kur hesaplamasına
göre) |
69,1
milyon USD (2027 planlaması 60,9 milyon USD) |
|
Resmi
Savunma / Güvenlik Bütçesi |
271
milyon USD toplam güvenlik; bunun 185
milyon USD'si Savunma, 177 milyon USD'si doğrudan
Silahlı Kuvvetler içindir. |
Ayrı bir savunma bakanlığı kalemi şeffaf
yayınlanmaz; güvenlik harcamaları genel bütçe içindeki maaş ve idari
kalemlere dağılır. |
~115
milyon USD (1,34 trilyon SLSh toplam güvenlik;
bunun 746,6 milyar SLSh'si Ulusal Ordu içindir). |
Ayrı bir savunma bakanlığı bütçesi yayınlanmaz;
güvenlik ve Derviş/JISA harcamaları genel bütçe içindeki
güvenlik ve idari kalemlerden karşılanır. |
|
Bütçe
İçi Savunma Payı |
Resmi federal bütçenin yaklaşık %19,3'ü
güvenlik ve savunmaya ayrılır. |
İç gelirlerin büyük kısmı personel maaşlarına gider;
uluslararası proje fonlarının kesilmesiyle maaş ödemelerinde gecikmeler
yaşanmaktadır. |
Merkezi hükümet harcamalarının %46,6'sı
doğrudan güvenlik ve orduya ayrılır (En yüksek iç kaynak oranı). |
Toplam bütçenin önemli bir bölümü Kismayo ve sınır
güvenliğini sağlayan Jubaland Derviş ve JISA
personel maaşlarına aktarılır. |
|
Bütçe
Dışı / Doğrudan Dış Finansman |
Çok
Yüksek. Dünya Bankası 2026 raporuna göre gerçek
güvenlik maliyeti 1 milyar USD'yi aşar ve fark doğrudan dış
bağışçılarca ödenir. |
Yüksek
(BAE Odaklı). Seçkin PMPF birliğinin
maaşları, teçhizatı ve üs giderleri bütçe dışından doğrudan BAE tarafından
karşılanır. |
Çok
Düşük. Tanınmama nedeniyle doğrudan bütçe
desteği almaz; liman (Berbera) ve gümrük vergileri ana kaynaktır. |
Orta
(Liman ve Bölgesel Destek). Kismayo Limanı ve
sınır gümrükleri ana kaynaktır; ayrıca Kenya/Etiyopya sınır koordinasyonu ve
BAE lojistik temasları mevcuttur. |
Aktör Bazlı Finansman Kaynakları ve
Riskler
·
Somali
Federal Hükümeti (Bütçe Dışı Uluslararası Destek Modeli):
o Temel finansörler: Türkiye (TURKSOM
eğitimi, Gorgor maaş/teçhizat katkıları, zırhlı araç, M48/M60 tank ve
SİHA/helikopter hibeleri), ABD (Danab tugayının maaş, lojistik ve hava
desteği), Avrupa Birliği (AB Barış Aracı üzerinden eğitim ve teçhizat fonları)
ve Körfez ülkeleri ana finansman sağlayıcılardır.
o 2026 finansman krizi:
Goobjoog ve Dünya Bankası değerlendirmelerine göre federal bütçedeki 177 milyon
USD'nin neredeyse tamamı asker maaşlarına gitmektedir. ABD'nin Afrika Birliği
misyonu (AUSSOM) fonlarındaki kesinti tartışmaları Mogadişu üzerinde ağır bir
mali açık riski yaratmıştır.
·
Puntland
(BAE Desteği ve Daralan Yerel Bütçe):
o İkili finansman yapısı:
Puntland'da güvenlik finansmanı ikiye bölünmüştür. Ana kara unsuru olan Derviş
Kuvvetleri Bosaso liman ve gümrük gelirleriyle finanse edilirken, en donanımlı
güç olan PMPF doğrudan Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) fonlarıyla ayakta
durmaktadır.
o Mali daralma: WardheerNews
verilerine göre Puntland'ın toplam bütçesi uluslararası fonların kesilmesiyle
iki yılda %34 küçülerek 2027 planlamasında 308,2 milyon USD'ye gerilemiştir. Bu
daralma yerel güvenlik güçlerinin maaşlarında aylarca süren gecikmelere yol
açmaktadır.
·
Somaliland
(Öz Kaynak ve Liman Geliri Modeli):
o Yüksek iç yük: Somaliland
Silahlı Kuvvetleri kayıtlarına göre yönetim, bütçesinin neredeyse yarısını
(746,6 milyar SLSh Ulusal Ordu, 268,7 milyar SLSh Polis) kendi vergi,
hayvancılık ihracatı ve Berbera Limanı gelirlerinden karşılamaktadır.
o Sınırlı dış katkı: Doğrudan nakit
askeri hibe almayan Somaliland, yalnızca RRU polis özel harekât birimi için
İngiltere'den sınırlı teknik/eğitim desteği, DP World üzerinden Berbera Limanı
altyapı yatırımları ve Tayvan ile sağlık/eğitim odaklı sivil kalkınma fonları
temin etmektedir.
·
Jubaland
(Kismayo Limanı ve Gümrük Odaklı Yerel Model):
o Liman ve sınır gelirleri:
FTL Somalia 2026 ve Dünya Bankası değerlendirmelerine göre Jubaland yönetimi,
toplam gelirlerinin %40'ından
fazlasını başta Kismayo Limanı ile
Kenya/Etiyopya sınır kapılarındaki gümrük vergilerinden elde etmektedir. Kasım
2024'te Mogadişu ile bağların koparılmasının ve Kasım 2026'da federal gelir
idaresiyle mali iş birliğinin tamamen askıya alınmasının ardından, Kismayo
Limanı'ndan elde edilen nakit akışı doğrudan Jubaland Derviş Kuvvetleri,
özel taarruz birlikleri (Birjeex,
Hanqadh, Abris) ve JISA istihbarat
teşkilatının finansmanına yönlendirilmektedir.
o Mali kısıtlar ve bütçe daralması: Shabelle Media aktarımına göre federal hükümetin bütçe transferlerini kesmesi ve uluslararası donor fonlarının durması nedeniyle Jubaland'ın toplam bütçesi 2026'da 69,1 milyon USD iken 2027 planlamasında 60,9 milyon USD seviyesine gerilemiştir. Bu dar bütçe hacmi, Jubaland'ın ağır silah veya hava gücü satın almasını imkânsız kılarken, mevcut gelirlerin neredeyse tamamının hafif piyade birliklerinin maaş, yakıt ve mühimmat giderlerine harcanmasına yol açmaktadır.
H- Dış Müttefiklikler ve Stratejik Ortaklar
Somali Federal Hükümeti, Puntland, Somaliland
ve Jubaland; iç siyasette egemenlik, anayasa ve sınır anlaşmazlıkları
nedeniyle derin bir ayrışma yaşarken, dış politikada Türkiye–Mısır ekseni
ile BAE–İsrail–Kenya–Etiyopya ekseni arasında şekillenen karşıt
müttefiklik ağlarına dayanmaktadır. 2026 yılı itibarıyla Mogadişu yönetimi
merkezi otoriteyi güçlendirmeye çalışırken; Puntland, Somaliland ve Jubaland
hem dış ortaklıklarını korumak hem de federal müdahaleyi engellemek amacıyla
birbirine yaklaşan pragmatik bir denge siyaseti yürütmektedir.
|
Güç Merkezi |
Ana Dış Müttefikler ve Destekçiler |
Ortaklığın Temel Dayanağı |
|
Somali
Federal Hükümeti (Mogadişu) |
Türkiye,
ABD, AB, Mısır ve Afrika
Birliği (AUSSOM) |
Türkiye
ile savunma, eğitim (TURKSOM), tank/SİHA tedariki, enerji ve uzay anlaşmaları
yürütülür. Etiyopya ile kriz ise Türkiye'nin arabuluculuğundaki Ankara
Bildirisi zemininde diplomasiye çekilmiştir. |
|
Puntland
Yönetimi (Garowe
/ Bosaso) |
Birleşik
Arap Emirlikleri (BAE) ve ABD |
BAE,
Bosaso Limanı işletmesi ve PMPF birliğinin finansmanı üzerinden ana
destekçidir. ABD ise Bosaso hattında terörle mücadele ve Kızıldeniz güvenliği
kapsamında doğrudan temas kurar. |
|
Somaliland
Cumhuriyeti (Hargeisa) |
İsrail,
BAE, Tayvan ve Etiyopya |
İsrail,
Aralık 2025 sonunda Somaliland'ı tanıyan ilk BM üyesi ülke olmuş ve Kasım
2026'da Hargeisa'ya büyükelçi atamıştır. BAE ise DP World üzerinden Berbera
Limanı'nın ana yatırımcısıdır. |
|
Jubaland
Yönetimi (Kismayo) |
Kenya,
Etiyopya, BAE ve ABD
(terörle mücadele kapsamında) |
Kenya
(KDF) ve Etiyopya, sınır güvenliği ve Eş Şebab'a karşı tampon bölge oluşturma
amacıyla Ahmed Madobe yönetimine sahada fiilî koruma sağlar. BAE Kismayo
liman/lojistik hatlarında ekonomik destek sunarken, ABD güçleri Kismayo
çevresinde istihbarat ve terörle mücadele koordinasyonu yürütür. |
·
Egemenlik ve dış anlaşma yetkisi. Mogadişu hükümeti tüm liman ve güvenlik
anlaşmalarının merkezi otoriteden geçmesini şart koşar ve Ocak 2026'da BAE ile
yapılan anlaşmaları iptal ettiğini açıklamıştır. Puntland, Somaliland ve
Jubaland ise bu kararı tanımayarak Berbera, Bosaso ve Kismayo limanlarındaki
BAE ve bölgesel ortaklıklarını sürdürmektedir.
·
Anayasa ve seçim krizi (Mogadişu – Puntland ve Jubaland). Cumhurbaşkanı Hasan Şeyh Mahmud'un
görev süresini uzatan ve merkeziyetçiliği artıran anayasa değişiklikleri
Puntland ve Jubaland tarafından reddedilmiştir. İki özerk yönetim, Güney Batı
(Laftagareen) ve muhalefet bloklarıyla birleşerek Mogadişu ile kurumsal ve mali
ilişkilerini tamamen askıya almıştır.
·
Sool, Sanaag ve SSC-Khatumo anlaşmazlığı. Hem Somaliland hem de Puntland üzerinde tarihsel ve
klan temelli hak iddia ettiği Sool ve Sanaag bölgeleri nedeniyle sık sık karşı
karşıya gelmektedir. Mogadişu'nun bölgedeki yerel yönetimi Kuzeydoğu Eyaleti
(SSC-Khatumo) olarak tanıması her iki tarafın da sert tepkisini çekmiştir.
·
Sınır kapıları ve komşu müdahalesi (Gedo ve Aşağı Juba). Mogadişu yönetimi, Kenya ve
Etiyopya'nın merkezi hükümeti baypas ederek doğrudan Jubaland yönetimiyle Gedo
(Doolow/Beled Hawo) ve Ras Kamboni hattında güvenlik iş birliği yapmasını
egemenlik ihlali olarak görmektedir.
·
Bağımsızlık statüsü. Somaliland 1991'den bu yana tam bağımsızlık talep ederken, Mogadişu
bölgeyi kendi ayrılmaz parçası olarak görür. Puntland ve Jubaland ise
bağımsızlığı reddederek federal bir Somali çatısı altında geniş özerklik
savunur.
·
Merkeziyetçiliğe karşı Puntland–Jubaland–Somaliland yakınlaşması. Puntland ve Jubaland yönetimleri
Mogadişu'ya karşı ortak siyasi-askeri muhalefet cephesinde birleşirken, kuzeyde
de Puntland ile Somaliland sınır anlaşmazlıklarına rağmen Ekim 2025'te güvenlik
odaklı bir mutabakat imzalamıştır.
·
Liman ekonomileri ve BAE ortak paydası. Somaliland (Berbera), Puntland (Bosaso) ve Jubaland
(Kismayo), Kızıldeniz'den Hint Okyanusu'na uzanan liman hatları üzerinden kendi
mali özerkliklerini korumakta ve Birleşik Arap Emirlikleri ile paralel
ticari-lojistik çıkarları paylaşmaktadır.
· Radikal örgütlerle mücadele. Siyasi ve askeri rekabete rağmen dört güç de kendi kontrol alanlarında Eş Şebab ve IŞİD unsurlarının yayılmasını engelleme konusunda benzer bir güvenlik önceliğine sahiptir.
I-Somaliland ile SSC-Khatumo / Puntland
Arasındaki Sınır Hattı ve Güncel Askeri Denge
Güncel Sınır ve Cephe Hattı Haritası
Sahadaki fiilî kontrol çizgisi batıdan doğuya üç ana
sektörde düğümlenmektedir:
·
Batı Cephesi (Oog – Guumays Hattı): Black Agenda
Report saha
raporlarına göre ana cephe hattı, Laascaanood'un yaklaşık 170 kilometre
batısındaki Oog ile Guumays kasabaları arasında sabitlenmiştir.
Oog kasabası Somaliland 7. Tümeni'nin ileri karargâhı iken, hemen
doğusundaki Guumays hattını Kuzeydoğu Eyaleti (SSC-Khatumo) birlikleri
tutmaktadır.
·
Güney / Cayn Sektörü (Buuhoodle Hattı): Etiyopya sınırındaki Buuhoodle ve çevresi
tamamen SSC-Khatumo güçlerinin kontrolündedir. Somaliland kuvvetleri burada Qorilugud
gibi sınıra yakın yerleşimlerde savunma hattı kurmuştur.
·
Kuzey Sektörü (Sanaag / Ceerigaabo Hattı): En kırılgan ve iç içe geçmiş
cephedir. Batı ve merkez Sanaag (başkent Ceerigaabo dahil) Somaliland 3.
Tümeni'nin kontrolündeyken; doğu ve güney Sanaag bölgeleri (Badhan, Laasqoray
ve Fiqi-Fuliye hattı) SSC-Khatumo ve Puntland bağlantılı yerel güçlerin
elindedir.
|
Aktör |
Sahadaki Birlik Yapısı |
Askeri Avantajları |
Zayıflıkları ve Kısıtları |
|
Kuzeydoğu
Eyaleti (SSC-Khatumo) |
Dhulbahante
ve Warsangeli klan tabanlı savunma birlikleri ile Mogadişu'nun kurduğu 26.
Tümen/Komutanlık çekirdeği. |
Yerel halk
desteği ve coğrafi hakimiyet. 2023'te ele geçirilen ağır silahlar (ZPT ve topçu
mühimmatı) ile Mogadişu'nun mali/siyasi desteği arkasındadır. |
Düzenli
ordu disiplini henüz tam oturmamıştır. Kaab TV aktarımına göre Kasım 2026'da
Sanaag (Fiqi-Fuliye) hattında bazı birliklerin Somaliland tarafına geçmesi
gibi klan içi kırılganlıklar yaşanmaktadır. |
|
Somaliland
Ulusal Ordusu |
Oog
merkezli 7. Tümen, Ceerigaabo merkezli 3. Tümen ve Burco'daki 12.
Tümen ihtiyatları. |
Ağır ateş
gücü ve kurumsallık. Tank, mekanize ve topçu unsurları ile savunma hatlarında tahkimat
üstünlüğüne sahiptir. |
Doğu Sool
ve Cayn bölgelerinde yerel nüfus tabanı yoktur; ikmal hatları uzundur ve
taarruz operasyonları yüksek kayıp riski taşır. |
|
Puntland
Güvenlik Güçleri |
Darwish
Kuvvetleri'nin Mudug ve
doğu Sanaag (Badhan) sınır birlikleri. |
Tampon
bölge rahatlığı.
SSC-Khatumo'nun ortaya çıkmasıyla Somaliland ile doğrudan cephe savaşı
yükünden kurtulmuştur. |
EUAA 2026 raporuna göre SSC-Khatumo'nun
Mogadişu ile birleşip ayrı bir eyalet (NES) olması Puntland'ın Sool/Sanaag
üzerindeki tarihi iddialarını fiilen dondurmuştur. |
·
Tampon devletçikten federal eyalete (NES): Temmuz–Ağustos 2025'te
Laascaanood'da toplanan delegeler SSC-Khatumo'yu Somali Kuzeydoğu Eyaleti
(North Eastern State - NES) adıyla Somali'nin 6. federal eyaleti ilan etmiş
ve Mogadişu bu statüyü resmen tanımıştır. Başbakan Hamza Abdi Barre'nin Ağustos
2026'daki Laascaanood ziyareti ve 26. Ordu Komutanlığı'nın bölgede
teşkilatlandırılması, Mogadişu'nun askeri varlığını doğrudan Somaliland
sınırına taşımıştır.
·
Puntland ile Somaliland'ın sessiz ateşkese geçişi: Hem Puntland hem de Somaliland,
Mogadişu'nun Kuzeydoğu Eyaleti'ni tanıyarak kendi sınır iddialarını baypas
etmesine tepki olarak Ekim 2025'te güvenlik odaklı bir mutabakata varmıştır. Bu
nedenle iki taraf arasında büyük çaplı bir çatışma yaşanmamakta, gerilim daha
çok Somaliland ile SSC-Khatumo birlikleri arasındaki yerel temaslarla sınırlı
kalmaktadır.
J-Somali Kontrol Haritası
June 2024 Somalia Control Map & Timeline: Height of ISIS Control, Al
Shabaab Stalemate
Haritadaki Renk Kodları ve Güncel Durum (2026
Perspektifi)
·
Koyu Mavi Noktalar / Çizgili Alan (SSC-Khatumo / Kuzeydoğu Eyaleti): Haritada Lasanod (Laascaanood),
Buhodle (Buuhoodle), Taleh, Hudun ve Gumays (Guumays)
merkezli çekirdek bölge ile mavi çizgili etki alanı, SSC-Khatumo kuvvetlerinin
gerçek kontrol sahasını göstermektedir. 2025'te Kuzeydoğu Eyaleti (NES)
olarak federal statü kazanmasına rağmen sahadaki fiilî sınırları büyük ölçüde
bu çizgiler içinde kalmıştır.
·
Sarı / Açık Mavi Alan (Puntland) ve Laasqoray: Haritada görüldüğü üzere Laasqoray,
Badhan ve Dhahar hattı Puntland'ın kontrol sahası içinde
(sarı/mavi renkte) yer almakta ve SSC-Khatumo'nun Aden Körfezi kıyılarına
çıkışı bulunmamaktadır.
· Yeşil Alan (Somaliland): Hargeisa, Berbera, Burao, Borama ve Erigavo (Ceerigaabo) dahil batı/merkez Sanaag ile Og (Oog) kasabasına kadar olan hat Somaliland ordusunun fiilî kontrolündedir.
Jubaland (Kismayo) Merkezi Hükümetten Kopması
Jubaland (Kismayo) yönetimi, Kasım 2024'teki
bölgesel seçim kriziyle başlayan ve Aralık 2024'te doğrudan askeri çatışmalara
dönüşen sürecin ardından Mogadişu merkezi hükümetiyle kurumsal ve askeri
bağlarını tamamen koparmıştır. 2026 yılı itibarıyla Jubaland Başkanı Ahmed
Madobe, merkezi hükümetin tutuklama emrine ve askeri müdahalelerine rağmen
Kismayo merkezli fiilî özerk yönetimini sürdürmektedir.
Kopuşun Nedenleri ve Siyasi Kırılma
·
Anayasa ve seçim anlaşmazlığı: Cumhurbaşkanı Hasan Şeyh Mahmud'un doğrudan halk
oylamasına geçiş ve başkanlık görev süresini uzatma reformlarını reddeden Ahmed
Madobe, kendi eyalet anayasasını değiştirerek Kasım 2024'te üçüncü dönem
için yeniden başkan seçilmiştir.
· Karşılıklı tutuklama emirleri: Mogadişu yönetimi bu seçimi gayrimeşru ilan etmiş ve Banadir Bölge Mahkemesi Madobe hakkında "vatana ihanet" suçlamasıyla tutuklama kararı çıkarmıştır. Jubaland yönetimi ise ertesi gün federal hükümetle tüm ilişkileri askıya almış ve Kismayo'daki yerel mahkeme Cumhurbaşkanı Hasan Şeyh Mahmud için tutuklama emri çıkararak başına 100.000 dolar ödül koymuştur.
Sahadaki Askeri Çatışmalar ve Güç Dengesi
Siyasi kopuşun hemen ardından merkezi ordu ile
Jubaland birlikleri arasında üç kritik bölgede sıcak çatışmalar yaşanmıştır:
|
Cephe / Bölge |
Tarih ve Gelişmeler |
Askeri Sonuç ve Saha Kontrolü |
|
Ras
Kamboni Muharebesi (Kenya
Sınırı / Aşağı Juba) |
11 Aralık
2024'te
Mogadişu'nun bölgeye hava yoluyla sevk ettiği Somali Ulusal Ordusu (SNA)
ve Gorgor birlikleri ile Jubaland Darwish Güçleri arasında
şiddetli çatışmalar çıkmıştır. |
Jubaland
kesin zafer kazanmıştır. Jubaland
Krizi
kayıtlarına göre yaklaşık 600 SNA askeri Kenya sınırını geçerek Kenya
ordusuna (KDF) teslim olmuş, 250'den fazla asker ve üst düzey
komutanlar ise Jubaland güçlerine esir düşmüştür. |
|
Dolow ve
Gedo Hattı (Etiyopya
Sınırı) |
23 Aralık
2024'te ve devam
eden süreçte kuzeydeki Gedo bölgesinin kontrolü için çatışmalar patlak
vermiştir. |
Jubaland
güçleri, bölgedeki Etiyopya askeri unsurlarının da desteğiyle Dolow ve
çevresindeki federal birlikleri yenilgiye uğratarak sınır kapılarının
kontrolünü ele geçirmiştir. |
|
Doolow
Gerilimi (Eylül 2026) |
Eylül 2026
başında Doolow'daki yerel yöneticilerin konutlarına yönelik füze saldırıları
sonrası Jubaland yönetimi Mogadişu ve Türkiye'yi suçlamış, federal hükümet
ise iddiaları kesin dille reddetmiştir. |
Gedo
hattında düşük yoğunluklu gerilim ve karşılıklı güç tahkimatı devam
etmektedir. |
·
Puntland ve muhalefetle birleşme: Jubaland, tıpkı Puntland gibi Mogadişu'nun anayasa
değişikliklerini ve BAE liman anlaşmalarını iptal etme kararını reddetmektedir.
İki yönetim federal hükümete karşı ortak siyasi blokta hareket etmektedir.
·
Kenya ve Etiyopya tamponu: Kismayo yönetimi, güneyde Kenya ve kuzeyde Etiyopya
ile kurduğu doğrudan güvenlik iş birliği sayesinde Mogadişu'nun kara ve deniz
ablukası girişimlerini boşa çıkarmaktadır.
·
Eş Şebab'ın alan kazanması: FDD's Long
War Journal analizinde
vurgulandığı üzere, federal ordu ile Jubaland güçlerinin birbirine silah
doğrultması Aşağı ve Orta Juba kırsalında büyük bir güvenlik boşluğu yaratmış
ve Eş Şebab'ın bölgedeki hareket alanını genişletmiştir.
31 Mart 2026 tarihli güncel PolGeoNow haritası, daha önce incelediğimiz 2024 haritasına kıyasla Somali'nin kuzey ve güneyindeki siyasi ve askeri kırılmaların sahaya nasıl yansıdığını çok net bir şekilde belgelemektedir.
2024 Haritasından 31 Mart 2026 Haritasına Temel
Değişiklikler
·
Jubaland ve Puntland'ın Renk Değişimi (Maviye Geçiş):
o
Saha gerçeği: 2024
haritasında Mogadişu ile aynı grupta (siyah/koyu gri) gösterilen Puntland
(Garowe, Bosaso, Galkayo) ve Jubaland (Kismayo, Afmadow, Ras Kamboni,
Dolow, Luuq), 2026 haritasında ayrı bir blok olan mavi (Autonomous armed
forces - unionist) rengine geçmiştir.
o
Haritadaki dipnot: Sol alt köşedeki notta da belirtildiği üzere federal güçler Kasım 2024
kopuşunun ardından Aşağı Juba'nın büyük bölümünden ve Gedo'nun bir kısmından
çekilmiş; bölgedeki Kenya ve Etiyopya birlikleri (AUSSOM kapsamında olsalar
dahi) sahada fiilen Jubaland yönetiminin yanında konumlanmıştır.
·
SSC-Khatumo'nun "North East State" (Kuzeydoğu Eyaleti) Olması:
o
İsim ve statü güncellemesi: 2024 haritasında SSC-Khatumo olarak yazılan
bölge, Temmuz 2025'teki federal eyalet ilanının ardından haritada resmen NORTH
EAST STATE adıyla yer almaktadır.
o
Sanaag ve Laasqoray durumu: Haritada kuzeydeki Lasqoray, Badhan ve Dhahar
hattının hâlâ açık mavi (Puntland) kontrolünde olduğu ve Erigavo
(Ceerigaabo) ile Og hattının yeşil (Somaliland) kontrolünde kaldığı
açıkça görülmektedir. Kuzeydoğu Eyaleti'nin fiilî sınırı Fiqifuliye, Hingalol,
Hudun, Taleh, Lasanod ve Buhodle hattında
çizilmiştir.
·
Orta Somali'de (Galmudug ve Hirshabelle) Eş Şebab Hareketliliği:
o
Kırmızı alanların durumu: 2024 haritasında Mogadişu'nun kuzeyindeki Adan Yabal,
Masagaway ve El Baraf gibi kasabalar siyah (hükümet kontrolü) görünürken; 31
Mart 2026 haritasında Adan Yabal, El Baraf, Masagaway ve Bulo-Fulay
gibi noktaların yeniden kırmızıya (Eş Şebab kontrolü) döndüğü
görülmektedir. Bu durum, federal ordunun Jubaland gibi iç siyasi krizlere
odaklanmasının orta cephede yarattığı güvenlik boşluğunu doğrulamaktadır.
·
Puntland Dağlık Hattında IŞİD Gerilemesi (Almiskat Dağları):
o Mor alanların küçülmesi: Bosaso'nun güneydoğusundaki Almiskat Dağları'nda (Guryasamo, Dhadar, Balidhidhin çevresi), Puntland güçlerinin (PMPF ve Darwish) yürüttüğü yoğun operasyonlar sonucunda IŞİD varlığının daraldığı ve bölgenin büyük ölçüde mavi (Puntland kontrolü) hale geldiği dikkat çekmektedir.
K-Somali’de Etnisite ve Dini Yapı
Somali, Puntland, Somaliland ve Jubaland; nüfusun %99'undan fazlasının Sünni
Müslüman (Şafii mezhebi) olduğu ve etnik olarak homojen Somali kimliğine
dayanan, ancak siyaseti ve askeri yapılanmayı tamamen büyük klan aileleri
(aşiret konfederasyonları) üzerinden şekillenen bir toplumsal yapıya sahiptir.
Batı anlamındaki etnik veya mezhepsel bölünmeler yerine, toplumsal ve askeri
sınırları Somali klan sistemi ile Sufilik – Selefilik arasındaki
dini yorum farkları belirler.
Dini Yapı ve Mezhepsel Dağılım (Tüm Bölgeler İçin
Ortak Zemin)
·
Sünni İslam ve Şafii Mezhebi: Dört bölgede de nüfusun neredeyse tamamı (%99+) Sünni
Müslümandır ve fıkıhta geleneksel olarak Şafii mezhebine bağlıdır. Çok
küçük bir azınlık olarak kıyı şehirlerinde yaşayan tarihi Arap/Yemenli
(Benadiri) veya Bantu toplulukları da aynı inancı paylaşır.
·
Geleneksel Tasavvuf (Sufilik): Somali toplumunun tarihsel dini dokusunu Kadiriye,
Salihiye ve Ahmediye gibi Sünni tasavvuf tarikatları oluşturur.
Özellikle orta Somali'de (Galmudug) örgütlenen Ahlu Sunna Waljama'a (ASWJ)
hareketi, Sufiliği Eş Şebab'a karşı silahlı bir öz savunma kimliğine
dönüştürmüştür.
·
Selefi / Vahhabi Akımlar ve Radikalizm: 1980'lerden itibaren Körfez ülkeleriyle artan
temaslar sonucunda El-İttihad el-İslami ve El-İslah (Müslüman
Kardeşler çizgisi) gibi siyasal İslamcı ve Selefi hareketler yayılmıştır. Bu
akımların radikal kanadından zamanla Eş Şebab (El-Kaide bağlantılı) ve
Puntland'ın dağlık bölgelerinde IŞİD (Somali kolu) ortaya çıkmıştır.
·
Yasal statü farkları: Somali Federal Anayasası, Puntland ve Jubaland anayasaları İslam'ı resmi
din, Şeriatı ise temel yasama kaynağı kabul eder. Somaliland da İslam'ı resmi
din sayar; ancak İngiliz sömürge hukuku, İslam hukuku ve geleneksel klan
hukukunu (Xeer) harmanlayan daha seküler görünümlü bir idari işleyişe
sahiptir.
Somali halkı etnik olarak tek bir ulus olsa da,
siyaset ve ordu Darod, Hawiye, Isaaq, Dir ve Rahanweyn
(Digil-Mirifle) adlı beş ana klan ailesine göre bölünmüştür. Ayrıca klan
sisteminin dışında kalan etnik azınlıklar (Somali Bantu/Jareer, Benadiri/Gibilcad
ve Gabooye gibi meslek kastları) mevcuttur.
|
Bölge / Yönetim |
Hakim Klan Konfederasyonu ve Alt Kolları |
Etnik Azınlıklar ve Diğer Gruplar |
Klan Yapısının Siyaset ve Orduya Etkisi |
|
Somali
Merkez (Mogadişu, Hirshabelle, Galmudug) |
Hawiye (Abgaal, Habar Gidir, Hawadle,
Murusade) ve Güney Batı'da Rahanweyn |
Mogadişu
ve Merke kıyılarında tarihi Arap/Fars/Portekiz karışımı Benadiri
topluluğu ve Şabelle nehri boyunca Somali Bantu çiftçileri. |
Başkent
Mogadişu ve çevresi tarihsel olarak Hawiye klanlarının merkezidir.
Federal ordunun (SNA) bölgesel tümenleri yerel klan dengesine göre
şekillenirken, Gorgor ve Danab birlikleri klanlar üstü karma
yapıyla kurulmuştur. |
|
Somaliland (Hargeisa, Berbera, Burco) |
Isaaq (Habar Awal, Habar Jeclo,
Habar Yoonis, Garxajis) ve batıda Dir (Gadabuursi, Issa) |
Doğu
sınırında (Sool/Sanaag) Darod (Dhulbahante, Warsangeli) ve
toplumda düşük statüde tutulan Gabooye azınlıkları. |
Somaliland
siyaseti ve 31. ile 12. Tümenler ağırlıklı olarak çoğunluğu oluşturan Isaaq
klanının kontrolündedir. Doğudaki Dhulbahante klanının isyanı 2023'te
Laascaanood'un kaybına ve Kuzeydoğu Eyaleti'nin (NES) doğuşuna yol
açmıştır. |
|
Puntland (Garowe, Bosaso, Galkayo) |
Darod /
Harti (Majeerteen,
Dhulbahante, Warsangeli) ve Lelkase |
Kısa
süreli Yemenli Arap göçmenler ve güneyden gelen Somali Bantu işçi
nüfusu. |
Puntland,
"Harti Darod" ittifakı üzerine kurulmuştur. Siyasi güç ve Darwish
/PMPF komuta kademesi büyük ölçüde Majeerteen klanının elindedir. |
|
Jubaland (Kismayo, Afmadow, Gedo) |
Darod (Ogaden ve Marehan) ile
nehir boylarında Hawiye (Sheekhal, Gaaljecel) ve Dir (Biyomaal) |
Somali’nin
en yüksek etnik çeşitliliğine sahip bölgesidir. Juba Vadisi'nde yoğun Somali
Bantu (Jareer) nüfusu ve Kismayo adalarında Bajuni (Swahili
kökenli) halkı yaşar. |
Başkan
Ahmed Madobe Ogaden klanındandır ve Jubaland Darwish ordusunun
çekirdeğini bu klan oluşturur. Kuzeydeki Gedo bölgesinde hakim olan Marehan
klanı ise tarihsel olarak Kismayo ile iktidar mücadelesi yürütmektedir. |
·
Klanlar arası güç paylaşımı (4.5 Formülü): Mogadişu'daki federal sistemde dört
büyük klan (Darod, Hawiye, Dir, Rahanweyn) tam hisse (1'er pay), etnik
azınlıklar (Bantu, Benadiri, Gabooye vb.) ise topluca 0.5 hisse alır. Bu
durum etnik azınlıkları siyasette ve orduda ikincil konumda bırakmaktadır.
· Harti Darod – Isaaq – Hawiye üçgeni: Kuzeydeki Somaliland'ın bağımsızlık ısrarı Isaaq klanının 1988'de Siad Barre rejimince maruz kaldığı katliamlara dayanırken; Puntland ve Jubaland'ın merkeziyetçiliğe karşı ittifak kurmasının arkasında her iki yönetimin de Darod klan ailesine dayanması yatmaktadır.
L-Dört Ana Gücün Kara Kuvvetleri Karşılaştırması (2026)
Mevcut saha tablosu itibarıyla Somali fiilen dört ana
kontrol bölgesine ayrılmış durumdadır. 31 Mart 2026 tarihli güncel kontrol haritasında da
görüldüğü gibi ülkedeki otorite dağılımı şu dört merkezde toplanmaktadır:
·
Somaliland (Kuzeybatı - Ayrılıkçı Yönetim): Hargeisa merkezli, kendi ordusu,
parası ve kurumları olan fiilen bağımsız yapı.
·
Puntland (Kuzeydoğu - Özerk Yönetim): Garowe ve Bosaso merkezli, bağımsızlık ilan etmeyen
ancak Mogadişu ile bağlarını askıya almış kendi silahlı güçlerine sahip özerk
yönetim.
·
Jubaland (Güney - Özerk Yönetim): Kismayo merkezli, Ahmed Madobe liderliğinde Mogadişu
ile bağlarını koparıp kendi sınır ve savunma kontrolünü sağlayan yapı.
·
Somali Federal Hükümeti (Merkez - Mogadişu Ekseni): Başkent Mogadişu ile birlikte
Hirshabelle, Galmudug, Güney Batı ve kuzeyde yeni kurulan Kuzeydoğu Eyaleti'nin
(SSC-Khatumo) bağlı olduğu uluslararası tanınırlığa sahip merkezi yapı.
Bu dört idari merkez dışında, orta ve güney Somali'nin
geniş kırsal alanlarını elinde tutan Eş Şebab örgütü ise sahadaki
beşinci ve devlet dışı silahlı güç olarak varlığını sürdürmektedir.
Somali
Ulusal Ordusu (SNA), Türkiye ve ABD desteğiyle edindiği
modern zırhlı araçlar (MRAP), SİHA/taarruz helikopterleri ve Şubat 2026'da
envantere giren M48/M60 tanklarıyla teknolojik üstünlüğe sahiptir. Somaliland,
1991 öncesi mirasa dayalı daha kalabalık T-55 tank, mekanize ve topçu
birlikleriyle sayısal ağır silah hacmini korurken; Puntland ve Jubaland,
kendi liman gelirleri ve bölgesel dış destekçileriyle ayakta duran, klan
tabanlı yüksek hareket kabiliyetli paramiliter ordulara dayanmaktadır.
|
Karşılaştırma Kriteri |
Somali Ulusal Ordusu (SNA) (Mogadişu Ekseni) |
Somaliland Ulusal Ordusu (Hargeisa) |
Puntland Güvenlik Güçleri (Garowe / Bosaso) |
Jubaland Güvenlik Güçleri (Kismayo) |
|
Aktif
Personel Gücü |
~20.000 –
30.000 asker (En geniş personel kadrosu) |
~12.500
aktif asker (En kurumsal ve tek tip düzenli kadro) |
~15.000 –
20.000 personel (Darwish, PMPF ve PSF toplamı) |
~6.000 –
8.000 personel (Darwish, özel taarruz birlikleri ve JISA toplamı) |
|
Teşkilat
ve Komuta Yapısı |
Bölgesel
piyade tümenleri (12 Nisan, 21., 26., 27., 60. Tümenler), 1. Gorgor Tümeni
ve özerk 16. Danab Tugayı. |
Merkezi
komuta altında 3., 7., 12. ve 31. Tümenler ile tugay ve alay sistemi. |
Tümen
yapısı yoktur. Darwish Kuvvetleri, PMPF ve PSF olarak üç
ayrı sütuna ayrılır. |
Tümen
yapısı yoktur. Jubaland Darwish, özel birlikler (Birjeex, Hanqadh,
Abris), JISA ve eski 43. Tümen'den kopan yerel Gedo birlikleri
temelinde örgütlenmiştir. |
|
Ağır Silah
ve Tank Kapasitesi |
Sınırlı
ancak en modern. Şubat
2026'da Türkiye'den sevk edilen 10–15 adet modernize M48/M60 Patton
tankı. |
Sayıca en
yüksek kapasite. T-55 tank
tugayı, mekanize tugay ve BM-21 sahra topçu birlikleri. |
Sınırlı. Az sayıda eski nesil T-54/55
tankı, BTR-60 ve BM-21 Grad roketatar. |
Yok / Çok
Sınırlı. Tankı
yoktur; ZPT'ler, ağır havanlar ve uçaksavar monteli pikaplar (technical)
kullanır. |
|
Modern
Zırhlı Araç ve Teçhizat |
Çok
yüksek. Kirpi
MRAP'lar, Puma zırhlıları ve modern piyade silahları. |
Düşük-Orta. Ambargo nedeniyle eski
Sovyet/İtalyan araçları ve sınırlı yeni alımlar. |
Orta-Yüksek. BAE hibe zırhlı araçları ve
modern hafif silahlar (özellikle PMPF'de). |
Orta. Kenya/BAE destekli zırhlı
personel taşıyıcılar ve mayına dayanıklı devriye araçları. |
|
Seçkin /
Özel Harekât Gücü |
Gorgor (Türkiye eğitimli, tank destekli)
ve Danab (ABD eğitimli) tugayları. |
Komando
Alayları (31. ve
3. Tümen bünyesinde) ve İngiltere eğitimli RRU. |
PMPF (BAE eğitimli) ve PSF (Dağlık
arazi ve terörle mücadelede yüksek tecrübe). |
Birjeex,
Hanqadh, Abris taarruz
taburları ve JISA operasyon timleri. |
|
Hava ve
Ateş Desteği |
En güçlü
destek. T129 ATAK
helikopterleri, Bayraktar TB2 ve Akıncı SİHA filosu. |
Yok. Aktif muharip hava desteği veya
SİHA envanteri bulunmaz. |
Sınırlı. Kendi hava gücü yoktur; zaman
zaman dış destekli keşif/hava operasyonları alır. |
Dolaylı
destek. Kendi
hava gücü yoktur; sınır hatlarında Kenya (KDF) ve Etiyopya hava
desteğinden yararlanır. |
|
Başlıca
Dış Destekçiler |
Türkiye,
ABD, AB, Mısır ve Afrika Birliği (AUSSOM). |
İsrail,
BAE (Berbera Limanı), Tayvan ve sınırlı İngiltere eğitimi. |
Birleşik
Arap Emirlikleri (BAE) ve kısmen ABD. |
Kenya,
Etiyopya, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve ABD (terörle mücadele kapsamında). |
|
Temel Klan
Tabanı |
Hawiye ağırlıklı (Gorgor/Danab ise
klanlar üstü karma yapıda) ve Kuzeydoğu Eyaleti'nde Dhulbahante. |
Isaaq ağırlıklı (Batıda
Gadabuursi/Dir unsurları). |
Darod /
Harti (Majeerteen
ağırlıklı; doğu Sanaag'da Warsangeli). |
Darod (Ogaden ağırlıklı; Gedo
sınırında Marehan). |
Dörtlü Dengede Öne Çıkan Stratejik Sonuçlar
·
Teknolojik ve hava-zırh üstünlüğü (Mogadişu / SNA): Merkezi ordu; SİHA filosu, T129
ATAK helikopterleri ve 2026'da envantere giren M48/M60 tanklarıyla
konvansiyonel ateş gücü ve teknolojik donanım bakımından diğer üç gücün önüne
geçmiştir. Ancak birliklerinin geniş bir coğrafyaya dağılması ve Eş Şebab ile
kesintisiz cephe savaşı vermesi, kuvvetlerini tek bir noktaya yığmasını zorlaştırmaktadır.
·
Kurumsal savunma duvarı (Somaliland): Somaliland ordusu, tek merkezli komuta yapısı ve ağır
topçu/tank tugayları sayesinde kendi sınırları içinde savunma savaşı vermeye en
uygun konvansiyonel güçtür. Uluslararası tanınırlık eksikliği nedeniyle hava
gücü ve modern zırhlı araç tedarik edememesi en temel kısıtıdır.
· Liman ekonomisine dayalı bölgesel özerklik (Puntland ve Jubaland): Hem Puntland hem de Jubaland; Bosaso ve Kismayo limanlarının gelirleri ile BAE, Kenya ve Etiyopya gibi komşu/bölgesel aktörlerin desteğini arkalarına alarak merkezi ordunun müdahalelerini (Aralık 2024 Ras Kamboni ve Gedo örneklerinde olduğu gibi) sahada püskürtebilecek yerel savunma kapasitesine ulaşmıştır.
M-Türkiye'nin Bu 4 Güç ile Olan Siyasi, Diplomatik, Ticari ve Askeri İlişkileri
Türkiye, Somali'nin toprak bütünlüğünü temel ilke olarak
benimseyen bir dış politika izlemekte ve tüm resmi devlet anlaşmalarını
yalnızca Mogadişu merkezli Somali Federal Hükümeti ile yürütmektedir. Bu
merkeziyetçi yaklaşım, Türkiye'yi Mogadişu'nun en güçlü stratejik müttefiki
yaparken; Somaliland, Puntland ve Jubaland ile olan
ilişkilerini doğrudan gerilimli veya sınırlı bir seviyede tutmaktadır.
Dört Güçle Olan İlişkilerin Genel Karşılaştırması
|
Güç Merkezi |
Siyasi ve Diplomatik İlişkiler |
Ticari ve Ekonomik İlişkiler |
Askeri ve Güvenlik İlişkileri |
|
Somali
Federal Hükümeti (Mogadişu) |
Stratejik
Müttefiklik. Türkiye,
merkezi hükümeti tek meşru otorite tanır. Mogadişu Büyükelçiliği 2011'de
açılmıştır. |
Çok
Yüksek. Mogadişu
Limanı ve Havalimanı Türk şirketlerince işletilir. TPAO açık denizlerde
petrol/doğalgaz aramakta, Warsheikh'te uzay üssü kurulmaktadır. |
Kapsamlı
Ortaklık. TURKSOM
üssü, Gorgor tugaylarının eğitimi, SİHA/ATAK helikopteri ve 2026 M48/M60 tank
sevkiyatı mevcuttur. Deniz güvenliği 10 yıllığına Türkiye'dedir. |
|
Somaliland (Hargeisa) |
Tanımama
ve Diplomatik Mesafe. Türkiye bağımsızlığı tanımaz ve toprak bütünlüğünü savunur. Buna karşın
2014'te açılan Hargeisa Başkonsolosluğu üzerinden yerel temas ve arabuluculuk
kanalları açık tutulur. |
Sınırlı
Ticaret ve Kalkınma. Büyük ölçekli stratejik devlet yatırımları (liman/enerji) yoktur. TİKA
ve Maarif Vakfı üzerinden sınırlı eğitim ve insani yardım projeleri
yürütülür. |
Yok. Somaliland ordusuna yönelik
herhangi bir askeri eğitim, silah satışı veya savunma iş birliği
bulunmamaktadır. |
|
Puntland (Garowe / Bosaso) |
Soğuk ve
Mesafeli. Puntland
yönetimi, Türkiye'nin Mogadişu'nun merkeziyetçi politikalarını ve
deniz/petrol anlaşmalarını desteklemesine tepkilidir. Resmi bir diplomatik
temsilcilik bulunmaz. |
Çok Düşük. Bosaso Limanı'nın BAE (DP World)
kontrolünde olması ve Puntland'ın merkezi hükümetle anlaşmazlıkları nedeniyle
Türk enerji ve altyapı projeleri bu bölgeye girememektedir. |
Yok. Puntland Darwish veya PMPF
güçleriyle Türkiye arasında askeri iş birliği yoktur; sahada BAE askeri
nüfuzu hakimdir. |
|
Jubaland (Kismayo) |
Gerilimli
İlişkiler. Başkan
Ahmed Madobe yönetimi, Mogadişu'ya verdiği güçlü destek nedeniyle Türkiye'ye
şüpheyle yaklaşmaktadır. Eylül 2026'da Doolow'daki patlamalar sonrası
Jubaland Türkiye'yi suçlamış, Ankara ve Mogadişu iddiaları reddetmiştir. |
Çok Düşük. Kismayo Limanı yerel yönetim ve
BAE/Kenya ekseninde işletildiğinden Türk firmalarının doğrudan altyapı veya
enerji faaliyeti yoktur. |
Dolaylı
Gerilim.
Türkiye'nin eğittiği Gorgor birliklerinin 2024 sonunda Ras Kamboni'de
Jubaland güçleriyle karşı karşıya gelmesi sahada güvensizlik yaratmıştır. |
·
Mogadişu ile çok boyutlu derinleşme (2024–2026): İlişkiler insani yardım boyutunu
aşarak stratejik ortaklığa dönüşmüştür. Şubat 2024'te imzalanan Savunma ve
Ekonomik İşbirliği Çerçeve Anlaşması ile Türkiye Somali deniz yetki alanlarının
savunmasını üstlenmiştir. Şubat 2026'da Çağrı Bey sondaj gemisinin
bölgeye sevki ve Mogadişu kuzeyinde inşası süren uzay limanı/füze test
sahası yatırımları, Türkiye'nin bölgedeki varlığını kalıcı hale
getirmiştir. TBMM tezkeresiyle TSK'nın Somali'deki görev süresi Temmuz 2028'e
kadar uzatılmıştır.
·
Somaliland ve Etiyopya denkleminde arabuluculuk: Türkiye, Somaliland'ın bağımsızlık
talebini reddetmekle birlikte Hargeisa Başkonsolosluğu aracılığıyla iletişimi
kesmemektedir. Etiyopya'nın Somaliland ile liman anlaşması imzalamasıyla patlak
veren krizi de Aralık 2024'te Ankara Bildirisi ile çözüme kavuşturarak bölgesel
dengeleyici rol üstlenmiştir. Ancak İsrail'in Somaliland'ı tanıması sonrası
Hargeisa ile Ankara arasındaki jeopolitik mesafe daha da açılmıştır.
· Özerk eyaletlerin (Puntland ve Jubaland) tepkisi: İletişim Başkanlığı, Türk askerinin Somali'nin iç siyasi süreçlerine veya seçim krizlerine müdahil olmadığını açıkça vurgulamaktadır. Buna rağmen Puntland ve Jubaland yönetimleri; Türkiye'nin Mogadişu'ya sağladığı İHA, helikopter ve M48/M60 tank desteğinin federal hükümetin elini güçlendirdiğini düşünerek Ankara ile mesafeli durmayı ve BAE–Kenya–Etiyopya eksenine yaslanmayı tercih etmektedir.
N-Somali'deki Yabancı Askeri Güçler ve Misyonları
Somali, 2026 yılı
itibarıyla çok uluslu barış gücü misyonlarının yanı sıra doğrudan ikili
anlaşmalarla veya özerk eyaletlerle iş birliği içinde konuşlanmış 10'dan
fazla ülkenin askeri varlığına ev sahipliği yapmaktadır. Ülkedeki
yabancı askeri güçler; Afrika Birliği misyonu (AUSSOM), Eğitim
ve Danışmanlık Misyonları ve Doğrudan İkili / Bölgesel Üsler
olmak üzere üç ana kategoride faaliyet göstermektedir.
1. Afrika Birliği Destek ve İstikrar
Misyonu (AUSSOM)
1 Ocak 2025'te eski ATMIS misyonunun yerini alan AUSSOM, toplam 11.900
askeri ve polis personeli kadrosuyla Eş Şebab'a karşı sahadaki ana
konvansiyonel koruma kalkanını oluşturur. Temmuz 2026'da Kampala'da yapılan
zirvede misyonun 18 ila 24 ay içinde kademeli olarak çekilmesi
kararlaştırılmış olup, 2026 sonu itibarıyla ciddi bir finansman krizi ve
çekilme süreci yaşanmaktadır.
|
Ülke |
Planlanan
/ Sahadaki Personel |
Konuşlu
Olduğu Sektör ve Üsler |
Güncel
Durum (Kasım 2026) |
|
Uganda
(UPDF) |
4.500
asker (Ayrıca ~2.000 asker ikili anlaşma
kapsamında) |
Sektör
1: Mogadişu ve Aşağı Şabelle (Barawe, Marka,
Arbiska) |
Misyonun en büyük gücüdür. Finansman kesintileri
nedeniyle Kasım 2026'da Barawe'deki 5 üssü devrederek kademeli çekilme
başlatmıştır. |
|
Etiyopya
(ENDF) |
2.500
asker (Ayrıca sınır hattında binlerce
ikili anlaşmasız/yerel birlik) |
Sektör
3: Bay, Bakool ve Gedo (Baidoa, Hudur, Wajid,
Dolow) |
Hem AUSSOM çatısı altında hem de ikili varlık olarak
güneybatı hattını tutar; sahada yerel eyalet yönetimleriyle yakın çalışır. |
|
Cibuti |
1.520
asker |
Sektör
4: Hiran ve Galgaduud (Beledweyne, Jalalaqsi) |
Orta Somali'de ikmal hatlarını korur ve merkezi ordu
ile ortak operasyonlar yürütür. |
|
Kenya
(KDF) |
1.410
asker |
Sektör
2: Aşağı ve Orta Juba (Kismayo, Afmadow, Dhobley) |
Jubaland sınır tampon bölgesini tutar; sahada fiilen
Jubaland yönetimiyle uyumlu hareket eder. |
|
Mısır |
1.091
asker (Tugay seviyesinde ikili görev
kuvveti dahil) |
Sektör
5: Orta Şabelle (Ceelcade / Ciciley havaalanı
hattı) |
Burundi birliklerinin yerini almak üzere
konuşlandırılmıştır. İkili anlaşma ve AUSSOM entegrasyonu süreci devam
etmektedir. |
|
Burundi |
Kademeli devir sürecinde |
Orta Şabelle (Jowhar, Mahaday, Ceelcade) |
Görev sahasını Mısır ve Somali birliklerine
devrederek ülkeden ayrılma sürecindedir. |
·
Türkiye
(TSK / TURKSOM ve Deniz/Hava Görev Kuvveti):
o Konuşlanma: Mogadişu'daki TURKSOM (Anadolu Kışlası) ana üssü ile
kuzeydeki Warsheikh
test/uzay üssü çevresi.
o Misyon: Somali ordusunun
seçkin Gorgor
tugaylarını ve Haramcad
özel polis birliklerini eğitip donatmak, T129 ATAK ve Bayraktar TB2/Akıncı
filolarına teknik/operasyonel destek sağlamak, 10 yıllık savunma anlaşması
kapsamında Somali deniz yetki alanlarını korumak ve 2026'da sevk edilen M48/M60 tanklarının zırhlı eğitimini
yürütmektir.
·
Amerika
Birleşik Devletleri (ABD / AFRICOM):
o Konuşlanma: Aşağı
Şabelle'deki Baledogle
Hava Üssü, Mogadişu Havalimanı yerleşkesi ve
Ağustos 2026'da Puntland yönetimiyle imzalanan anlaşmayla genişletilen Bosaso Hava Üssü.
o Misyon: Seçkin Danab Tugayı'nı eğitmek, Eş Şebab
ve IŞİD hedeflerine yönelik İHA/hava saldırıları düzenlemek ve Bab el-Mendep
Boğazı ile Kızıldeniz deniz güvenliğini denetlemek.
·
Birleşik Arap Emirlikleri (BAE):
o Konuşlanma: Puntland'da Bosaso Havalimanı
/ Bandar Siyada üssü ve Somaliland'da Berbera
hattı.
o Misyon: Mogadişu merkezi
hükümeti Ocak 2026'da BAE ile tüm güvenlik anlaşmalarını
iptal ettiğini duyursa da BAE; Puntland'ın seçkin PMPF deniz polis gücünü finanse etmeye, eğitmeye ve üs faaliyetlerini
sürdürmeye devam etmektedir.
·
Avrupa
Birliği (EUTM-Somalia) ve İngiltere (UKMST):
o Konuşlanma: Mogadişu uluslararası
havalimanı yerleşkesi ve Baidoa eğitim merkezi.
o Misyon: EUTM-Somalia,
Somali Genelkurmay Başkanlığı'na ve kara/deniz kuvvetlerine kurumsal
danışmanlık ve subay eğitimi vermektedir. İngiltere (UKMST) ise Mart 2026'da
Mogadişu'daki OB Shand
üssünü AUSSOM'a devretmiş olup, Baidoa'da bölgesel piyade birliklerine ve
Somaliland'da RRU
polis özel harekâtına eğitim desteği sağlamayı sürdürmektedir.
Sahadaki Çok Başlılığın Yarattığı Temel
Sorun
· Komuta ve çıkar çatışması: Ülkedeki yabancı güçler ortak bir merkezden yönetilmemektedir. Türkiye ve Mısır doğrudan Mogadişu merkezi hükümetinin otoritesini güçlendirmeye odaklanırken; BAE, Kenya ve Etiyopya sınır ve liman güvenliği gerekçesiyle Puntland ve Jubaland gibi özerk yönetimlerle doğrudan çalışmakta, ABD ise hem merkezi hükümetle (Danab) hem de Puntland ile (Bosaso) ikili kanallar üzerinden terörle mücadele yürütmektedir.
O-Somaliland'daki Yabancı Askeri güçler ve Misyonları
Somaliland,
uluslararası tanınırlığı sınırlı olduğu için Afrika Birliği'nin (AUSSOM) çok
uluslu barış gücü birliklerine ev sahipliği yapmamaktadır. Ancak Kızıldeniz ve Bab
el-Mendep Boğazı'nın hemen girişindeki stratejik konumu nedeniyle
2025–2026 döneminde Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), İsrail, ABD,
İngiltere ve Etiyopya merkezli yoğun bir üs inşası, istihbarat iş
birliği ve eğitim hareketliliğinin odağı haline gelmiştir.
Somaliland topraklarında açık konuşlu büyük yabancı kara
tugayları bulunmasa da, liman ve havalimanı altyapısı üzerinden yürütülen
kritik askeri misyonlar ve kapalı güvenlik ortaklıkları mevcuttur.
Somaliland'daki Yabancı Askeri Varlık ve
Misyonlar (2026)
|
Aktör
/ Ülke |
Konuşlanma
/ Odak Noktası |
Misyon
ve Faaliyet Kapsamı |
Resmi
Statü ve İddialar |
|
Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) |
Berbera Havalimanı
ve Berbera Limanı (DP World sahası) |
Berbera Havalimanı'nda
mühimmat/yakıt depoları, tahkimatlar ve hava savunma altyapısı içeren askeri
üs inşası ile Kızıldeniz lojistik desteği yürütmektedir. |
Somaliland yönetimi tesisin sivil/ticari nitelikte
olduğunu savunsa da Le Monde ve uydu analizleri
BAE'nin üssü ABD ve İsrail'in
bölgesel kullanımı için hazırladığını göstermektedir. |
|
İsrail |
Hargeisa
ve Berbera (Eğitim, istihbarat ve ileri karakol temasları) |
Aralık 2025'te Somaliland'ı tanımasının ardından
askeri/istihbarat iş birliğini açık hale getirmiştir. Tel Aviv'de Somaliland
özel kuvvetleri ve istihbarat subaylarına ileri eğitim verilmekte, Hargeisa ve Berbera'ya askeri heyetler gönderilmektedir. |
Somaliland Savunma Bakanlığı The Arab Weekly
aktarımında İsrail'in sahada
henüz kalıcı üssü olmadığını ancak polis ve orduyu eğittiğini doğrulamıştır.
Cumhurbaşkanı İrro ise talep halinde Berbera'da üs
vermeye hazır olduklarını açıklamıştır. |
|
Amerika Birleşik Devletleri (ABD / AFRICOM) |
Berbera Havalimanı ve
Limanı (Acil durum, keşif ve deniz güvenliği) |
Cibuti'deki Camp
Lemonnier üssüne alternatif ve Yemen'deki Husilere karşı gözetleme noktası
olarak Berbera altyapısını
incelemekte ve ortak tatbikat/lojistik geçişleri yürütmektedir. |
Washington resmen Somali'nin toprak bütünlüğünü
tanıdığını belirtse de 2026'da Kongre'ye sunulan ABD Dışişleri Raporu
Kızıldeniz güvenliği için Somaliland ile doğrudan güvenlik ortaklığını
öngörmektedir. |
|
İngiltere (Birleşik
Krallık) |
Hargeisa
ve Berbera (Polis ve Sahil Güvenlik eğitimi) |
İngiltere destekli kurulan Somaliland Polis
Özel Harekât Birimi (RRU) ile Somaliland Sahil Güvenliği'ne terörle
mücadele, sınır güvenliği ve teknik danışmanlık desteği sağlamaktadır. |
Resmi muharip üs bulundurmaz; eğitim, istihbarat
paylaşımı ve mali/teknik kapasite geliştirme çerçevesinde faaliyet gösterir. |
|
Etiyopya (ENDF) |
Wajaale
sınır hattı ve Berbera Koridoru |
2024'teki liman/deniz
üssü mutabakatı Türkiye'nin arabuluculuğundaki Ankara Bildirisi ile
dondurulsa da Etiyopya; sınır
güvenliği, istihbarat ve ticari koridor koruması kapsamında Hargeisa ile yakın askeri irtibatı sürdürmektedir. |
Somaliland içinde büyük
ölçekli kalıcı bir Etiyopya
garnizonu yoktur; ancak sınır hattında ortak devriye ve güvenlik
koordinasyonu mevcuttur. |
Bölgedeki Askeri Hareketliliğin Temel
Dinamikleri
·
Berbera'nın
Kızıldeniz üssüne dönüşümü: Yemen'deki Husi
saldırıları ve Cibuti'nin kendi topraklarından Yemen'e yönelik hava
saldırılarına kısıtlama getirmesi, Berbera'yı
Batılı ve Körfez aktörleri için stratejik bir ikame üssüne dönüştürmüştür. 2026
yılı uydu görüntülerinde Berbera Havalimanı
çevresinde kazılan siperler, yakıt/mühimmat sığınakları ve pist genişletmeleri bu
dönüşümün en somut kanıtıdır.
·
Türkiye–İsrail
ve Mogadişu–Hargeisa rekabetinin yansıması: Türkiye'nin
Mogadişu'daki TURKSOM üssü, Warsheikh uzay/füze test sahası ve Somali ordusuna
sağladığı tank/SİHA desteği karşısında Somaliland yönetimi; İsrail, BAE ve ABD ile savunma
bağlarını derinleştirerek askeri bir denge kurmaya çalışmaktadır.
·
Mogadişu'nun
tepkisi ve güvenlik riskleri: Somali Federal
Hükümeti ve Afrika Birliği, yabancı ülkelerin merkezi hükümetin onayı olmadan Berbera'da askeri üs kurmasını egemenlik ihlali saymaktadır. Öte yandan
Yemen'deki Husilerin Berbera'daki olası bir İsrail
veya ABD askeri varlığını meşru hedef ilan etmesi, Somaliland kıyılarını
bölgesel çatışma riskine açık hale getirmiştir.
P-Somali Federal Hükümeti'ne Askeri Açıdan En Büyük Tehditler
Somali
Federal Hükümeti'ne yönelik en büyük askeri tehditler; Eş
Şebab'ın sahadaki karşı taarruzları, federal eyaletlerle
yaşanan iç silahlı çatışmalar (Jubaland, Puntland ve Güney Batı), AUSSOM
barış gücünün çekilme/finansman krizi ve ordu içindeki klan
temelli firarlar olarak öne çıkmaktadır.
1. Eş Şebab'ın Karşı Taarruzları ve Toprak
Kazanımları
·
Orta ve
güney Somali'deki yayılım: International
Crisis Group ve AFP
verilerine göre El-Kaide bağlantılı Eş Şebab, hükümetin 2022–2023 döneminde
elde ettiği kazanımların büyük bölümünü geri almıştır. Güncel haritada da
görüldüğü üzere örgüt, başkent Mogadişu'nun hemen kuzeyindeki Adan Yabal
ve El
Baraf hattı ile güneydeki Orta Juba
bölgesinin tamamını kontrol altında tutmaktadır.
·
Stratejik
kuşatma ve silah ele geçirme: Addis
Standard analizine göre örgüt, merkezi ordunun geri çekildiği Orta Şabelle gibi bölgelerde terk edilen üslerdeki ağır silah ve mühimmat stoklarını
ele geçirerek kendi ateş gücünü artırmaktadır. Eş Şebab ayrıca başkent Mogadişu
içindeki ticari ağlardan vergi toplayarak kendi savaş ekonomisini finanse
etmektedir.
2. Federal Eyaletlerle Yaşanan İç Silahlı
Çatışmalar
·
Çok
cepheli iç savaş riski: Merkezi hükümetin
anayasa değişiklikleri ve tek taraflı seçim takvimi nedeniyle Jubaland ve Puntland
yönetimlerinin Mogadişu ile bağlarını koparması, federal orduyu terörle
mücadele yerine iç çatışmalara sürüklemiştir.
·
Sahadaki
yenilgiler ve yeni cepheler: Merkezi hükümetin
Aralık 2024'te Jubaland Başkanı Ahmed Madobe'yi devirmek için başlattığı
operasyon Ras Kamboni'de
ağır bir askeri yenilgi ve yüzlerce askerin esir düşmesi/teslim olmasıyla
sonuçlanmıştır. Buna ek olarak Eylül 2026'da Güney Batı Eyaleti'nin
başkenti Baidoa'da eski lider Laftagareen yanlısı güçlerle hükümet birlikleri
arasında şiddetli çatışmalar patlak vermiş, Puntland yönetimi ise Bosaso'daki merkezi hükümet yanlısı üslere el
koyarak federal orduyu eyaletten çıkarmıştır.
3. AUSSOM'un Çekilme Süreci ve Güvenlik
Boşluğu
·
Barış
gücünün kademeli ayrılışı: Critical
Threats aktarımına göre Uganda ve diğer AUSSOM katılımcı
ülkeleri, 2027 sonuna
kadar birliklerini Somali'den tamamen çekmeyi
planlamakta ve Kasım 2026 itibarıyla Aşağı Şabelle'deki
üslerini devretmeye başlamaktadır.
·
Lojistik
ve finansman krizi: ADF
Magazine değerlendirmesine göre Somali Ulusal Ordusu (SNA),
ülke çapında karmaşık lojistik operasyonları tek başına yürütebilecek yapısal
kapasiteye henüz ulaşmamıştır. Kasım 2026'da ABD'nin BM destek ofisi (UNSOS)
fon kesintisinden kısmen geri adım atmasına rağmen AUSSOM'un uzun vadeli
finansman açığı devam etmekte ve çekilme takviminin Mogadişu ile Kismayo üzerinde büyük bir güvenlik vakumu yaratacağı
öngörülmektedir.
4. Ordu İçi Klan Temelli Firarlar ve
Komuta Kırılganlığı
·
Klan
sadakatinin devlet otoritesinin önüne geçmesi:
Horn
Review analizinde belgelendiği üzere, Kasım 2026 itibarıyla
merkezi hükümet ile yerel klan liderleri (örneğin Hawadle klanı ileri
gelenleri) arasındaki siyasi anlaşmazlıklar, Somali Ulusal Ordusu bünyesindeki
birliklerde toplu
firarlara (desertion) yol açmaktadır.
·
Birlik
bütünlüğünün bozulması: Türkiye ve ABD
tarafından eğitilen Gorgor ve Danab tugayları dışındaki düzenli piyade
tümenleri, siyasi kriz anlarında merkezi emir-komuta yerine kendi klan
liderlerinin çağrısıyla mevzilerini terk edebilmektedir.
5. Dış Aktörlerin Çelişen Ajandaları ve
Yabancı Nüfuz Rekabeti
·
Bölgesel
güçlerin eyaletleri desteklemesi: Mogadişu
yönetimi, Birleşik
Arap Emirlikleri'nin (BAE) merkezi hükümeti baypas ederek Puntland, Jubaland ve Somaliland'daki limanlar
üzerinden paralel güvenlik güçlerini finanse etmesini ulusal egemenliğe yönelik
doğrudan bir tehdit olarak tanımlamaktadır.
· Sınır ve üs gerilimleri: İsrail'in Somaliland'ı tanıması ve Berbera hattındaki askeri hareketlilik ile Etiyopya ve Kenya'nın sınır bölgelerindeki özerk eyalet yönetimlerini fiilen koruma altına alması, Mogadişu'nun ülke üzerindeki askeri hareket alanını daraltmaktadır.
R-Somali’nin Siyasi ve Askeri Bütünlüğünü Koruyamamasının Temelleri
Somali, dil, din ve etnik köken bakımından Afrika'nın en
homojen ülkelerinden biri olmasına rağmen; siyasi ve askeri bütünlüğünü
koruyamamasının temelinde klan temelli sosyal yapı, merkeziyetçilik–özerklik
çatışması ve yabancı güçlerin rekabeti yatmaktadır. Toplumsal sadakatin ulus-devlet
kurumları yerine klan liderlerine odaklanması iç kırılganlığı büyütürken, dış
aktörlerin farklı yerel yönetimlerle doğrudan askeri ve ekonomik anlaşmalar
yapması bu parçalanmayı kalıcı hale getirmektedir.
1. İç Nedenler (Yapısal, Sosyal ve Siyasi Faktörler)
·
Klan Sisteminin Ulus-Devlet Kimliğinin Önüne Geçmesi:
o
Somali
toplumu etnik olarak tek parça görünse de gerçek siyasi ve askeri güç Darod,
Hawiye, Isaaq, Dir ve Rahanweyn gibi büyük klan konfederasyonlarının
elindedir.
o
Bireyler
güvenliğini ve haklarını devletten değil kendi klanından bekler. Bu durum
siyasi kriz anlarında askerlerin Genelkurmay emirlerini bırakıp kendi klan
liderlerinin çağrısıyla mevzilerini terk etmesine (toplu firarlara) ve
ordunun klan milislerine bölünmesine yol açar.
·
4.5 Güç Paylaşım Formülünün Kurumsallaştırdığı Ayrışma:
o
İç savaş
sonrası siyasi denge kurmak amacıyla getirilen ve dört büyük klana eşit hisse,
etnik azınlıklara (Bantu, Benadiri vb.) ise yarım hisse veren 4.5 sistemi,
liyakat yerine klan kotasını esas almıştır.
o
Bu sistem
ulusal bir kimlik inşa etmek yerine, her klanın devleti kendi çıkarı ve
güvenliği için ele geçirilmesi gereken bir kaynak olarak görmesine neden
olmuştur.
·
Merkeziyetçilik ile Federalizm (Özerklik) Çatışması:
o
1969–1991
yılları arasındaki Siad Barre diktatörlüğünün yarattığı ağır travma ve
özellikle kuzeyde (Isaaq klanına yönelik) yaşanan katliamlar, çevre bölgelerde
Mogadişu'daki merkezi otoriteye karşı derin bir güvensizlik miras bırakmıştır.
o
2024–2026
döneminde merkezi hükümetin anayasayı değiştirerek gücü Mogadişu'da toplama
hamlesi; Somaliland'ın ayrılıkçılığını pekiştirirken, Puntland ve
Jubaland'ın da merkezi yönetimle bağlarını koparmasına yol açmıştır.
·
Parçalı Askeri Eğitim ve Standart Eksikliği:
o
Somali
ordusunun farklı birlikleri farklı ülkeler (Türkiye, ABD, İngiltere, AB, BAE)
tarafından ayrı doktrin ve teçhizatlarla eğitilmiştir.
o
Gorgor ve Danab
gibi seçkin tugaylar yüksek disiplinle savaşırken, bölgesel tümenlerin yerel
milislerden devşirilmiş zayıf yapısı ordu içinde tek tip bir komuta-kontrol
zinciri kurulmasını engellemektedir.
·
Liman Ekonomileri ve Mali Bağımsızlık:
o
Berbera
(Somaliland), Bosaso (Puntland) ve Kismayo (Jubaland)
limanlarının gelirleri doğrudan yerel yönetimler tarafından toplanmaktadır.
o
Kendi gümrük
gelirine sahip olan bu yönetimler, Mogadişu'dan bütçe almaya ihtiyaç duymadan
kendi ordularını (Darwish, PMPF vb.) finanse edebilmekte ve merkezi hükümete
askeri olarak direnebilmektedir.
·
Radikal Örgütlerin (Eş Şebab ve IŞİD) İstismar Alanı:
o
Eş Şebab,
devlet kurumlarının ulaşamadığı kırsalda hızlı işleyen şeriat mahkemeleri
kurarak ve klanlar arası toprak/otlak anlaşmazlıklarında arabuluculuk yaparak
yerel destek devşirmekte, siyasi bölünmeleri kendi varlığını sürdürmek için
kullanmaktadır.
2. Dış Nedenler (Jeopolitik ve Bölgesel Faktörler)
·
Sömürge Dönemi Sınır Mirası (Büyük Somali Travması):
o 19. yüzyılda Somali topraklarının
İngiltere, İtalya, Fransa ve Etiyopya arasında beş parçaya bölünmesi, hem kuzey
(eski İngiliz Somaliland'ı) ile güney (eski İtalyan Somalisi) arasında farklı
idari kültürler yaratmış hem de bağımsızlık sonrası ülkeyi komşularıyla
(özellikle 1977 Ogaden Savaşı'nda Etiyopya ile) yıkıcı savaşlara sürüklemiştir.
·
Yabancı Güçlerin Merkezi Hükümeti Baypas Eden İkili Anlaşmaları:
o
Bölgedeki
stratejik limanlar ve Kızıldeniz güvenliği için rekabet eden dış aktörler,
Mogadişu'nun onayını beklemeden doğrudan bölgesel yönetimlerle çalışmaktadır.
o
Örneğin BAE
ve İsrail'in Somaliland (Berbera) ve Puntland (Bosaso) ile kurduğu
doğrudan üs/finansman ortaklıkları ile Kenya ve Etiyopya'nın
Jubaland sınırındaki tampon bölge politikaları, özerk yönetimlerin merkezi
devlete olan ihtiyacını ortadan kaldırmıştır.
·
Küresel ve Bölgesel Vekâlet Rekabeti:
o
Somali
coğrafyası; Türkiye–Mısır ekseni ile BAE–İsrail–Etiyopya ekseni
arasındaki nüfuz mücadelesinin sahasına dönüşmüştür.
o
Dış
aktörlerin farklı yerel güçleri silahlandırması ve desteklemesi, Somali
içindeki siyasi uzlaşı arayışlarını zayıflatmakta ve yerel aktörleri birbirine
taviz vermemeye teşvik etmektedir.
·
Dış Finansmana Bağımlı Güvenlik Mimarisi:
o Federal ordunun ve barış gücü misyonlarının (AMISOM/ATMIS/AUSSOM) maaş ve lojistik giderlerinin büyük ölçüde yabancı bağışçılarca karşılanması, yerli ve kendi kendine yeten bir ulusal savunma sanayii ile bütçe disiplininin gelişmesini geciktirmiştir.
S-Federal Sistemin Geleceği İçin Önerilen Anayasal ve Askeri Çözüm Modelleri
Somali'deki
siyasi ve askeri tıkanıklığı aşmak için uzmanlar, uluslararası kuruluşlar ve
Somali Yüksek Mahkemesi tarafından üç temel çözüm ekseni öne çıkarılmaktadır.
Bu yaklaşımlar, uzlaşıya dayalı adem-i merkeziyetçi anayasal reforma
geçişi, entegre ancak bölgesel sorumluluk tanıyan bir Ulusal Güvenlik
Mimarisi kurulmasını ve liman/kaynak gelirlerinin anayasal
paylaşımını esas almaktadır.
1. Anayasal ve Siyasi Çözüm Modelleri
2026 yılı itibarıyla Somali'de yaşanan anayasa krizi
ve Somali Yüksek Mahkemesi'nin
Kasım 2026'da aldığı görev süresi uzatımını iptal kararı sonrasında,
merkeziyetçi dayatmalar yerine kapsayıcı uzlaşı modelleri tartışılmaktadır.
·
Kapsayıcı
Anayasal Uzlaşı ve Referandum Modeli:
o ConstitutionNet
analizlerine göre, Mart 2026'da meclisten geçirilen ancak Puntland, Jubaland ve
muhalefet tarafından reddedilen anayasa değişikliklerinin tek taraflı
uygulanması krizi derinleştirmiştir.
o Çözüm
olarak tüm federal eyaletlerin ve muhalefet bloklarının katıldığı Ulusal
Danışma Konseyi (NCC) masasının yeniden kurulması, anayasanın kalıcı hale getirilmesi
için halk oylaması
(referandum) şartının işletilmesi ve yetki
paylaşımının müzakereyle belirlenmesi önerilmektedir.
·
4.5 Klan
Formülünden Kademeli Geçiş ve Hibrit Seçim Sistemi:
o Kabile
temelli 4.5 kotasından doğrudan "tek kişi, tek oy" sistemine ani ve
tartışmalı geçişler yerel dengeleri sarsmaktadır.
o Akademik
ve siyasi çevreler; yerel yönetimlerden başlayarak yukarı doğru genişleyen kademeli demokratikleşme,
iki turlu siyasi parti barajı ve Üst Meclis'in (Senato) eyalet haklarını mutlak
şekilde koruyan bir veto
gücüyle güçlendirilmesi modelini savunmaktadır.
·
Asimetrik
Federalizm veya Konfederal Esneklik:
o Puntland
Başkanı Said Abdullahi Deni ve bölgesel analistlerin de işaret ettiği üzere,
tüm eyaletlere aynı merkezden tek tip yönetim dayatmak yerine asimetrik federalizm
modeli öne çıkmaktadır.
o Bu
modelde dış politika ve para basımı Mogadişu'da kalırken; Puntland ve Jubaland
gibi kurumsal kapasitesi yüksek eyaletlere iç güvenlik, yerel vergilendirme ve
kalkınma projelerinde daha geniş anayasal özerklik tanınması öngörülmektedir.
·
Mali
Federalizm ve Gelir Paylaşım Yasası:
o Berbera,
Bosaso ve Kismayo limanları ile açık deniz petrol/doğalgaz gelirleri üzerindeki
çatışmayı bitirmek için bağlayıcı
bir Mali Federalizm ve Kaynak Paylaşım Yasası
çıkarılması önerilmektedir.
o Gümrük
ve enerji gelirlerinin merkezi hükümet ile üye eyaletler arasında şeffaf
yüzdelerle otomatik paylaşılması, eyaletlerin dış aktörlerle tek taraflı
anlaşma yapma motivasyonunu azaltmayı hedefler.
2. Askeri ve Güvenlik Mimarisi Çözüm
Modelleri
BTI
2026
ve Somali Ulusal Kalkınma Planı
belgelerinde yer alan Ulusal Güvenlik Mimarisi (NSArch)
revizyonu doğrultusunda önerilen askeri çözüm modelleri şunlardır:
·
İki
Kademeli Entegre Ordu Modeli (Merkezi Vurucu Güç + Bölgesel Savunma):
o Merkezi Hızlı Müdahale Gücü:
Gorgor
ve Danab
tugayları gibi klanlar üstü, yüksek eğitimli ve zırhlı/hava destekli
birliklerin doğrudan Genelkurmay komutasında sadece terörle mücadele (Eş Şebab
ve IŞİD) için kullanılması; iç siyasi krizlerde eyaletlere karşı keyfî
bir baskı aracı olarak kullanılmaması ve ancak anayasal düzeni tehdit eden son
çare durumlarında devreye sokulması ilkesinin güvenceye alınmasıdır.
o Bölgesel Darwish Güçlerinin Kurumsal
Entegrasyonu: Puntland, Jubaland ve Güney
Batı'daki eyalet Darwish birliklerinin dağıtılmak yerine, kendi eyalet sınırları içinde
görev yapan Ulusal Muhafız / Bölgesel Savunma Tümenleri statüsünde federal maaş ve lojistik sistemine bağlanması
önerilmektedir.
·
Askeri
Eğitim ve Doktrin Standardizasyonu:
o Türkiye,
ABD, İngiltere ve AB tarafından farklı doktrinlerle eğitilen birliklerin tek
bir ulusal komuta-kontrol ve mühimmat standardında birleştirilmesi
hedeflenmektedir.
o Mogadişu
Ulusal İç Güvenlik Konferansı'nda da vurgulandığı üzere, ortak istihbarat
paylaşım merkezlerinin kurulması ve silah envanterinin dijital kayıt altına
alınması öncelikli reform başlığıdır.
·
Yerel
Milislerin (Macawisley) Disiplinli Entegrasyonu:
o Eş
Şebab'a karşı sahada kritik rol oynayan yerel klan milislerinin (Macawisley) başıboş silahlı
gruplara dönüşmesini önlemek için, bu unsurların denetimli bir Terhis, Silahsızlandırma ve Yeniden Entegrasyon (DDR)
programıyla yerel polis teşkilatlarına veya bölgesel savunma birliklerine dahil
edilmesi planlanmaktadır.
·
Yabancı
Askeri Anlaşmaların Tek Çatı Altında Düzenlenmesi:
o Yabancı
ülkelerin eyaletlerle merkezi hükümeti baypas ederek yaptığı liman ve üs
anlaşmalarının yarattığı vekâlet rekabetini sonlandırmak amacıyla, tüm dış
askeri yardımların ortak
bir Ulusal Güvenlik Konseyi onayıyla ülke
geneline dengeli dağıtılması önerilmektedir.
T-Askeri Güç Kullanımı Değerlendirmesi
Somali'deki kriz özünde sadece askeri değil aynı
zamanda siyasi ve hukuki bir krizdir. Bu krizin çözümü için uygulanacak askeri seçenekler,
karşıdaki aktörün kim olduğuna (federal eyaletler mi, yoksa radikal terör
örgütleri mi?) göre iki farklı sonuç doğurur.
1. Federal Eyaletler ve Bölgesel Güçler İçin:
Puntland, Jubaland, Kuzeydoğu Eyaleti ve hatta
Somaliland ile olan sorunlarda askeri seçeneklerin geri planda tutularak
çözümün öncelikli olarak siyasi/hukuki zeminde aranması hem mümkündür hem de daha
kalıcı yol olacaktır.
·
Askeri müdahalenin ters tepmesi: Aralık 2024'teki Ras Kamboni ve 2026'daki Baidoa
örneklerinde görüldüğü gibi, merkezi ordunun özerk yönetimlere karşı
kullanılması sorunu çözmemekte, aksine klanları birleştirip merkezi devlete
düşman etmektedir.
·
Hukuki ve siyasi yol haritası: Anayasal uzlaşı, Mali Federalizm (liman ve kaynak
gelirlerinin şeffaf paylaşımı) ve Üst Meclis'in (Senato) eyalet haklarını
güvenceye alması sağlandığında, eyaletlerin kendi ordularını merkezi devlete
karşı konumlandırma gerekçesi ortadan kalkar.
·
Somaliland boyutu: Somaliland ile ilişkilerde askeri bir müdahale (1988 travması nedeniyle)
ülkeyi geri dönülemez bir iç savaşa sürükler. Burada en rasyonel ve öncelikli
seçenek uzun vadeli diplomatik müzakere, ekonomik entegrasyon ve özel statü
formülleridir.
2. Eş Şebab ve IŞİD (Somali) İçin:
Terör örgütleri söz konusu olduğunda ise durum aktörün
ideolojik yapısına göre ikiye ayrılır:
·
IŞİD – Somali (ISS) ile müzakere mümkün değildir:
o
Puntland
dağlarındaki IŞİD yapısı, yerel Somali klan dinamiklerinden ziyade küresel
cihatçı ağa ve yabancı savaşçılara dayanmaktadır.
o
Bu yapının
siyasi bir entegrasyon veya hukuki uzlaşı zemini bulunmadığından, IŞİD'e karşı askeri
ve istihbari tasfiye tek seçenektir.
·
Eş Şebab ile "Siyasi ve Hukuki Çözüm" (Müzakere) mümkün müdür?
o
Neden tek başına askeri çözüm yetmiyor? 20 yıldır süren uluslararası operasyonlara rağmen Eş
Şebab bitirilememiştir. Çünkü örgüt, devletin adalet ve güvenlik götüremediği
kırsalda hızlı çalışan şeriat mahkemeleri kurarak ve klan anlaşmazlıklarını
çözerek halktan sosyolojik ve hukuki bir alan kazanmaktadır. Devlet bu
bölgelere adil bir yargı, kamu hizmeti ve ekonomik refah götürmediği sürece
askeri zaferler kalıcı olmamaktadır.
o Müzakere engelleri ve zorluklar: Eş Şebab liderliği mevcut anayasayı ve demokratik sistemi "küfür" saydığı için bugüne kadar doğrudan barış masasına oturmayı reddetmiştir. Ancak uzmanlar (örneğin International Crisis Group), örgüt içindeki katı ideolojik çekirdek askeri baskıyla zayıflatılırken; örgüte sadece geçim, klan koruması veya zorunluluk nedeniyle katılan yerel unsurlarla af yasaları, klan arabuluculuğu ve yerel düzeyde müzakere yürütülmesinin mümkün olduğunu savunmaktadır.
U-Genel Değerlendirme: "Önce Siyaset ve Hukuk,
Sınırlı Askeri Baskı"
Özetle Somali'de devlet içi aktörler (eyaletler) arasında askeri seçenekler geri planda
tutularak öncelikli olarak siyasi/hukuki uzlaşı yolları arayışına
gidilmelidir. Eş Şebab'a karşı ise ne tek başına silah ne de tek başına
müzakere sonuç verir; en gerçekçi formül, örgütü müzakere masasına zorlayacak
kadar ölçülü ve hedef odaklı bir askeri baskı uygularken, asıl ağırlığı devletin
hukuk, adalet ve kamu hizmeti kapasitesini kırsala yaymaya vermektir.
Somali Federal Hükümeti'nin askeri açıdan
güçlendirilmesi, doğru bir
kurumsal ve hukuki çerçeveye oturtulduğunda siyasi ve hukuki çözüm
çabalarının alternatifi değil, bu çabaların sahada uygulanabilmesini sağlayan
zorunlu güvenlik kalkanıdır. Zira bir devletin anayasal uzlaşıyı
işletebilmesi, kırsala mahkeme ve kamu hizmeti götürebilmesi ve terör
örgütlerini masaya zorlayabilmesi için önce temel güvenlik vakumunu ortadan
kaldırması gerekir.
Ancak askeri güçlenmenin çözüm çabalarına gerçek anlamda
katkı sunabilmesi için nasıl ve hangi amaçla kullanıldığı kritik önem
taşır.
1. Çözüm Çabalarına Sağlayabileceği Olumlu Katkılar
·
Eş Şebab'ı Müzakere Masasına Zorlayan Caydırıcılık:
o
Eş Şebab,
sahada askeri olarak yenilmeyeceğini düşündüğü sürece hiçbir siyasi veya hukuki
uzlaşıya yanaşmaz.
o
Merkezi
ordunun Gorgor/Danab tugayları, SİHA'lar, ATAK helikopterleri ve zırhlı
birliklerle güçlendirilmesi; örgütün elindeki stratejik kasabaları ve gelir
kaynaklarını daraltarak örgüt içindeki pragmatik unsurları yerel anlaşmalara ve
af programlarına zorlayan temel kaldıraçtır.
·
Hukuk ve Kamu Hizmetlerinin Kırsala Ulaşması İçin Alan Açma:
o
Kırsalda
şeriat mahkemeleriyle otorite kuran Eş Şebab'ın sosyolojik alanını daraltmak
için devletin bu bölgelere yargıç, öğretmen, doktor ve polis göndermesi
şarttır.
o
Güçlü ve
düzenli bir federal ordu, kurtarılan bölgelerde kalıcı asayişi sağlayarak hukuk
devleti kurumlarının yerleşmesi için gerekli güvenli ortamı oluşturur.
·
Yabancı Barış Güçlerine (AUSSOM) Bağımlılığın Azalması:
o
AUSSOM
birliklerinin 2027'ye kadar çekilme süreci, Somali'nin kendi güvenliğini
devralmasını zorunlu kılmaktadır.
o
Kendi
kendine yetebilen ulusal bir ordunun inşası, dış finansman ve yabancı asker
bağımlılığını azaltarak Mogadişu'nun egemenlik kapasitesini ve iç siyasi
meşruiyetini güçlendirir.
·
Klanlar Üstü Ulusal Kimlik İnşası:
o
Gorgor ve Danab
örneklerinde görüldüğü gibi farklı klanlardan gençlerin aynı kışlada, ortak
disiplin ve ulusal bayrak altında eğitilmesi; klan ayrışmasını aşan kurumsal
bir ulusal aidiyet laboratuvarı işlevi görür.
2. Dikkat Edilmesi Gereken Kritik Risk (Yanlış
Kullanım Tehlikesi)
Askeri
güçlenme, siyasi ve hukuki reformlarla dengelenmediğinde çözüm çabalarını tamamen
baltalayabilir:
·
İç Siyasette Baskı Aracı Olarak Kullanım Riski:
o
Federal
hükümet yeni edindiği tank, SİHA ve özel birlik kapasitesini Puntland,
Jubaland veya muhalefet bloklarına karşı siyasi iradesini dayatmak için
kullanırsa (Aralık 2024 Ras Kamboni örneğinde olduğu gibi), bu durum eyaletleri
daha fazla silahlanmaya ve dış aktörlere (BAE, Etiyopya vb.) sığınmaya iter.
·
Kurumsallaşma Olmadan Silahlanmanın Geri Tepmesi:
o Asker maaşlarının düzenli ödenmediği, mühimmat depolarının sıkı denetlenmediği ve komuta birliğinin sağlanamadığı bir ortamda ağır silah envanterinin artırılması; firarlar veya üs baskınları yoluyla bu silahların Eş Şebab'ın veya klan milislerinin eline geçmesi riskini doğurur.
Sonuç ve Kapanış
Somali’deki çok katmanlı güvenlik ve egemenlik krizi,
2026 yılı itibarıyla yalnızca yerel bir iç savaş veya terörle mücadele meselesi
olmanın ötesine geçmiştir. Ülke; Mogadişu merkezli Somali Federal Hükümeti
ile fiilen bağımsız veya özerk hareket eden Somaliland, Puntland
ve Jubaland yönetimleri arasında dört parçalı bir idari ve askeri
gerçekliğe bölünmüştür. Bu parçalanmış zemin, bir yandan Eş Şebab ve IŞİD
gibi radikal örgütlerin kırsalda ve dağlık hatlarda alan kazanmasına imkân
tanırken, diğer yandan Kızıldeniz ve Aden Körfezi ekseninde rekabet eden
küresel ve bölgesel güçlerin yerel aktörler üzerinden nüfuz mücadelesi
yürütmesine kapı aralamaktadır.
Federal eyaletlerle yaşanan yetki ve kaynak
krizlerinin çözümünde kapsayıcı
anayasal uzlaşı, liman ve enerji
gelirlerinin adil paylaşımını sağlayan mali federalizm ve yerel güvenlik güçlerinin kurumsal
entegrasyonu esas alınmalıdır. Radikal örgütlere karşı ise ölçülü ve
hedef odaklı askeri baskı, devletin adalet, yargı ve kamu hizmeti kapasitesini
kırsala yayacak hukuki ve sosyolojik reformlarla desteklenmelidir.
Sonuç olarak Somali Federal Hükümeti’nin Türkiye ve
uluslararası ortakların desteğiyle askeri açıdan güçlendirilmesi hem dış
müdahaleleri sınırlandıran hem de ülkedeki siyasi uzlaşı sürecini koruyan en
temel güvenlik teminatı olacaktır.


Hiç yorum yok:
Yorum Gönder